ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ޙަދީޘްތައް ރިވާކުރެއްވުމަށް އަންހެން ޞަޙާބީން ދެއްވި އަހަންމިއްޔަތު

މުޙައްމަދު ޝާފިޢު ބިން ޢަބްދިލްޣަފޫރު

الْحَمْدُ للهِ وَكَفَى، وَالصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ عَلَى خَيْرِ خَلْقِهِ الْمُصْطَفَى وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَهْلِ الصِّدْقِ وَالْوَفَاءِ.

 އަންހެން ޞަޙާބީންގެ ތެރެއިން ޖަމާޢަތެއްގެ ބޭކަނބަލުން ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އަރިހުން އެކަލޭގެފާނުގެ ޙަދީޘްތައް ރިވާކުރައްވާފައިވެއެވެ.

Read more...

ދުނިޔޭގައި ދަތި އުނދަގޫތަކުން މީސްތަކުން ސަލާމަތްކޮށްދިނުމަކީ އާޚީރަތުގެ ދަތި އުނދަގޫތަކުން ތިބާ ސަލާމަތްވާނޭކަމެއް

މުޙައްމަދު ޝާފިޢު ބިން ޢަބްދިލްޣަފޫރު

الحمد الله رب العالمين ، والصلاة والسلام على سيد الأولين وعلى آله وأصحابه الذين ساروا على طريقه ومنهاجه، وعلى التابعين ومن تبعهم إلى يوم الدين.

 ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ޙަދީޘްކުރައްވާފައިވެއެވެ. “مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُنْجِيَهُ اللهُ مِنْ كُرَبِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلْيُنَفِّسْ عَنْ مُعْسِرٍ أَوْ يَضَعْ عَنْهُ”  – رواه مسلم  ‘ޤިޔާމަތްދުވަހުގެ ތުރާތަކުން، ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އެމީހަކު ސަލާމަތްކޮށްދެވުމަށް އެދޭ މީހާ، ފަހެ ދަތިޙާލުގައި އުޅޭ މީހަކަށް އެހީތެރިވެ ފަސޭހަކޮށްދޭށެވެ. ނުވަތަ އެކަމެއް އެމީހަކާ ދުރުކޮށްދޭށެވެ’

Read more...

މަރުވުމަށްފަހުގައި އަޅާ ކަށްވަޅުގައި އޮންނައިރުވެސް އެކަންކަމުގެ ޘަވާބު ދެމިގެންވާ ހަތް ކަމެއް

މުޙައްމަދު ޝާފިޢު ބިން ޢަބްދިލްޣަފޫރު

عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ الله عَنْهُ قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى الله عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : (سَبْعٌ يَجْرِيْ لِلْعَبْدِ أَجْرُهُنَّ وَهُوَ فِي قَبْرِهِ بَعْدَ مَوْتِهِ : مَنْ عَلَّمَ عِلْمًا ، أَوْ أَجْرَى نَهْرًا ، أَوْ حَفَرَ بِئْرًا ، أَوْ غَرَسَ نَخْلًا ، أَوْ بَنَى مَسْجِدًا ، أَوْ وَرَّثَ مُصْحَفًا ، أَوْ تَرَكَ وَلَدًا يَسْتَغْفِرُ لَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ) . ‌ والحديث : حسَّنه الألباني في ” صحيح الترغيب ” ( 959 ) .

Read more...

“އިސްލާމްދީން ބިނާވެގެންވަނީ ފަސްކަމެއްގެ މައްޗަށެވެ” ޙަދީޘުގެ ފައިދާތައް

މުޙައްމަދު ޝާފިޢު ބިން ޢަބްދިލްޣަފޫރު

"އިސްލާމްދީން ބިނާވެގެންވަނީ ފަސްކަމެއްގެ މައްޗަށެވެ." ޙަދީޘުގެ ފައިދާތައް
عنْ أبي عبدِ الرَّحمنِ عبدِ اللهِ بنِ عُمرَ بنِ الخطَّابِ -رَضِي اللهُ عَنْهُما- قالَ: سَمِعْتُ رسُولَ اللهِ - صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ - يَقُولُ:)) بُنِيَ الإِسْلاَمُ عَلَى خَمْسٍ: شَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللهِ، وَإِقامِ الصَّلاَةِ، وإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَحَجِّ البَيْتِ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ((. رَوَاهُ البُخَارِيُّ ومُسْلِمٌ. [رواه البخاري (8) ومسلم (16) (19).]

Read more...

ޖިބްރީލް ޙަދީޘްގެ ފައިދާތައް

މުޙައްމަދު ޝާފިޢު ބިން ޢަބްދިލްޣަފޫރު

عَنْ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: ” بَيْنَمَا نَحْنُ جُلُوسٌ عِنْدَ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَاتَ يَوْمٍ، إذْ طَلَعَ عَلَيْنَا رَجُلٌ شَدِيدُ بَيَاضِ الثِّيَابِ، شَدِيدُ سَوَادِ الشَّعْرِ، لَا يُرَى عَلَيْهِ أَثَرُ السَّفَرِ، وَلَا يَعْرِفُهُ مِنَّا أَحَدٌ حَتَّى جَلَسَ إلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . فَأَسْنَدَ رُكْبَتَيْهِ إلَى رُكْبَتَيْهِ، وَوَضَعَ كَفَّيْهِ عَلَى فَخْذَيْهِ، وَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ أَخْبِرْنِي عَنْ الْإِسْلَامِ. فَقَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ((الإِسْلَامُ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لَا إلَهَ إلَّا اللهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللهِ، وَتُقِيمَ الصَّلَاةَ، وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ، وَتَصُومَ رَمَضَانَ، وَتَحُجَّ الْبَيْتَ إنْ اسْتَطَعْت إلَيْهِ سَبِيلًا.)) قَالَ: صَدَقْت . فَعَجِبْنَا لَهُ يَسْأَلُهُ وَيُصَدِّقُهُ! قَالَ: فَأَخْبِرْنِي عَنْ الإِيمَانِ. قَالَ: ((أَنْ تُؤْمِنَ بِاللهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ.)) قَالَ: صَدَقْت. قَالَ: فَأَخْبِرْنِي عَنْ الإِحْسَانِ. قَالَ: ((أَنْ تَعْبُدَ اللهَ كَأَنَّك تَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ)). قَالَ: فَأَخْبِرْنِي عَنْ السَّاعَةِ. قَالَ: ((مَا الْـمَسْئُولُ عَنْهَا بِأَعْلَمَ مِنَ السَّائِلِ.)) قَالَ: فَأَخْبِرْنِي عَنْ أَمَارَاتِهَا؟ قَالَ: ((أَنْ تَلِدَ الأَمَةُ رَبَّتَهَا، وَأَنْ تَرَى الْحُفَاةَ الْعُرَاةَ الْعَالَةَ رِعَاءَ الشَّاءِ يَتَطَاوَلُونَ فِي الْبُنْيَانِ.)) ثُمَّ انْطَلَقَ، فَلَبِثْنَا مَلِيًّا، ثُمَّ قَالَ: يَا عُمَرُ أَتَدْرِي مَنِ السَّائِلُ؟. قُلْتُ: اللهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. قَالَ: ((فَإِنَّهُ جِبْرِيلُ أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ دِينَكُمْ))” [رواه مسلم]

Read more...

ނިޔަތުގެ ޙަދީޘްގެ ފައިދާތައް

މުޙައްމަދު ޝާފިޢު ބިން ޢަބްދިލްޣަފޫރު

الحمد لله وكفي، وصلى الله وسلم على نبيه المصطفي، وعلى آله وأصحابه أهل البر والوفا ، أما بعد:

عن أميرِ المؤمنينَ أبي حفصٍ عمرَ بنِ الخطَّابِ رَضِي اللهُ عَنْهُ قالَ: سَمِعْتُ رسولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يقولُ: « إِنَّمَا الأَعْمَالُ بالنِّيَّاتِ وإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ ما نَوَى، فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلى اللهِ وَرَسُولِهِ، وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ لِدُنْيَا يُصِيبُهَا أَو امْرَأَةٍ يَنْكِحُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ». رواه إماما المحدثين : أبو عبد الله محمد بن إسماعيل بن إبراهيم بن المغيرة بن بَرْدِزْبَه البخاري، وأبو الحسين مسلم بن الحجاج بن مسلم القشيري النيسابوري في صحيحيهما اللذين هما أصح الكتب المصنفة [صحيح البخاري (1) وفي مواضع أخرى ، ومسلم (1907) (155).]

Read more...

ސުންނަތާ އެއްގޮތަށް ކެއުމާއި ބުއިން

އަލްއަޚް މުޙައްމަދު ޝާފިޢު ބިން ޢަބްދިލްޣަފޫރު

* ކެއުމުގެ ކުރިން
1- ދެއަތްތިލަ ރަނގަޅަށް ދޮވުން
2- ކާއެއްޗަކީ ޙަލާލު އެއްޗެއްތޯ ޔަޤީންކުރުން - يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ- البقرة 172- "އޭ އީމާންވީ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރިޒުޤުކުރެއްވި (ދެއްވި) ޙަލާލުތަކެތިން ތިޔަބައި މީހުން ކައިބޮއި އުޅޭށެވެ!"

Read more...

ބިދުޢަ

އައްޝައިޚް އަބޫބަކްރު އިބްރާހިމް ޢަލީ ރަޙިމަހުﷲ

ބިދުޢައޭ ބުނެވުނު ބަހުގެ މާނައީ؛ އަލަށް ކަމެއް ނުވަތަ އެއްޗެއް އުފެއްދުމެވެ. ޝަރީޢަތުގެ އިޞްޠިލާޙުގައި ބިދުޢައޭ ބުނެވުނު ބަހުގެ މާނައީ؛ އިސްލާމް ދީނުގައި ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ކަނޑައަޅުއްވާފައި ނުވާކަމެއް އެނަބިއްޔާއަށް ފަހު، ދީނުގެ ކަމެއް ކަމުގައި ހަދައިގެން ކުރުމެވެ.

Read more...

ﷲ ގެ ރަސޫލާގެ ސުންނަތް ސާފުކޮށް ފެންނާން އެބައޮތެވެ.

އައްޝައިޚް އަބޫބަކްރު އިބްރާހިމް ޢަލީ

ޔަހޫދީންނާއި ނަސާރާއިން އެބައިމީހުންގެ ނަބީންގެ ސުންނަތްތައް ބަދަލުކޮށް ހެދުމުގެ ސަބަބުން، އެދެ ދީނުގެ އަސްލު ގެއްލި އޮޅުންފިލާން ނެތްކަމުގައިވީ ނަމަވެސް މުސްލިމުންގެ މާތް ނަބިއްޔާގެ ސުންނަތް އާދެ، އެނަބިއްޔާގެ ބަސްފުޅުތަކާއި ޢަމަލު ފުޅުތަކުގެ ޚަބަރު އަދި އަދަށް ދާންދެންވެސް ނުހަނު ސާފުކޮށް ފެންނާން އެބައޮތެވެ. އަދި ޤިޔާމަތާ ޖެހެންދެންވެސް އޮންނާނެއެވެ.

Read more...

ސުންނަތަށް ޢަމަލުކުރުން

އައްޝައިޚް އަބޫބަކްރު އިބްރާހިމް ޢަލީ ރަޙިމަހުﷲ

ސުންނަތަށް ޢަމަލު ކުރުމަކީ ހަމަ ކޮންމެ މުސްލިމެއްގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވާ ކަމެކެވެ. ކީރިތި ޤުރުއާނުންނާއި ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ބަސްފުޅުން ސުންނަތް ވާޖިބުކަން ރަނގަޅަށް އެނގެއެވެ.

Read more...

ސުންނަތް

އައްޝައިޚް އަބޫބަކްރު އިބްރާހިމް ޢަލީ ރަޙިމަހުﷲ

ސުންނަތޭ ބުނެވުނު ބަހުގެ މާނައީ މަގު ނުވަތަ ގޮތެވެ. ޝަރީޢަތުގެ އިޞްޠިލާޙުގައި ސުންނަތޭ ބުނެވޭ ބަހުގެ މާނައީ ﷲ ތަޢާލާގެ އިޒުނަފުޅަށް ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ މިއުންމަތަށް ދައްކަވާފައިވާ ރަނގަޅު ހެޔޮ މަގެވެ.

Read more...

ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلمއަށް ތަބަޢަވުމާމެދު އަހަރެމެން އިމްތިޙާނުކުރެވެމުންދަނީ

އަލްއަޚް މުޙައްމަދު ޝާފިޢު ބިން ޢަބްދިލްޣަފޫރު

މުޙައްމަދު ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ މެދުވެރި ކުރައްވައި ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ވަނީ އަހަރެމެންނަށް ތެދުމަގު ދައްކަވާފައެވެ. އަނދިރި ކަމުގެ ތެރެއިން އަލިކަމުގެ ތެރެއަށް ނެރުއްވާފައެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ރިސާލަތުގެ ބަރަކާތުން ދެދުނިޔޭގެ ހެޔޮކަން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ލިބިއްޖެއެވެ. އެކަލޭގެފާނުދެކެ ލޯބިވުން އަހަރެމެންގެ މައްޗަށް ﷲ ތަޢާލާ ވަނީ ވާޖިބުކުރައްވާފައެވެ.

Read more...

މުސްލިމުންގެ ސަލާމާއި ކާފިރުންގެ ސަލާމުގެ ތަފާތު

އަލްއަޚް މުޙައްމަދު ޝާފިޢު ބިން ޢަބްދުލްޣަފޫރު

ސަލާމަކީ އިސްލާމްދީނުގެ ޝިޢާރުތަކުގެ ތެރެއިން ޝިޢާރެކެވެ. ދުނިޔޭގެ އެހެންދީންތަކާއި ފިލޯސަފީތަކުގައިވާ “ބާއްޖަވެރިކަމުގެ ހެޔޮއެދުންތަކާ” އިސްލާމުންގެ ސަލާމާ ވަރަށް ތަފާތެވެ.

އޭގެ އެންމެ ބޮޑު ތަފާތަކީ އިސްލާމުންގެ ސަލާމަކީ ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އީމާނުގެ އަހުލުވެރިންނަށްޓަކައި އިޚްތިޔާރުކުރައްވާފައިވާ ސަލާމެއްކަމެވެ. އިލާހީ ސަލާމެކެވެ. އިންސާނުން އަމިއްލައަށް ބަސްކޮށްފައިވާ ސަލާމެއް ނޫނެވެ. މިއާ ޚިލާފަށް ދުނިޔޭގައިވާ އެހެން ސަލާމްތަކަކީ އެބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ އުފެއްދުންތަކެވެ.

Read more...

ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ޙަދީޘްތައް ރިވާކުރެއްވުމަށް އަންހެން ޞަޙާބީން ދެއްވި އަހަންމިއްޔަތު

އަލްއަޚް މުޙައްމަދު ޝާފިޢު ބިން ޢަބްދުލްޣަފޫރު

الْحَمْدُ للهِ وَكَفَى، وَالصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ عَلَى خَيْرِ خَلْقِهِ الْمُصْطَفَى وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَهْلِ الصِّدْقِ وَالْوَفَاءِ. އަންހެން ޞަޙާބީންގެ ތެރެއިން ޖަމާޢަތެއްގެ ބޭކަނބަލުން ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އަރިހުން އެކަލޭގެފާނުގެ ޙަދީޘްތައް ރިވާކުރައްވާފައިވެއެވެ. އިމާމު އަޙްމަދު ލިޔުއްވި މުސްނަދުގައި އެކަނިވެސް ސަތޭކަ ފަނަރަ އަންހެން ޞަޙާބީންގެ ކިބައިން ރިވާކުރައްވާފައިވާ ޙަދީޘްތައް ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ.

އެކަނބަލުންގެ ތެރެއިން ޙަދީޘް ރިވާކުރެއްވުމުގެ އެންމެ ކުރީގައި ހުންނެވީ އުއްމުލް މުއުމިނީން ޢާއިޝާ ރަޟިޔަﷲ ޢަންހާއެވެ. އެކަމަނާ ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ކިބައިން 2200 ޙަދީޘް ރިވާކުރައްވާފައިވެއެވެ. ބުޚާރީއާއި މުސްލިމްގައި އެކަނިވެސް އެކަމަނާ ރިވާކުރައްވާފައިވާ ޙަދީޘްތަކުގެ ޢަދަދު 293 އަށް އަރައެވެ. (ބައްލަވާ مالا يسع المحدث جهله للميانشي ) އޭގެ ފަހަތުގައި އުންމު ސަލަމާ ރަޟިޔަﷲ ޢަންހާ އާއި އުންމު ޙަބީބާ ރަޟިޔަﷲ ޢަންހާ އާއި އުންމުއް ދަރްދާއު ރަޟިޔަﷲ ޢަންހާ އާއި އަދި މިނޫންވެސް އެހެނިހެން ޞަޙާބިއްޔާތުން ފާހަގަކޮށްލެވެއެވެ. ކުތުބުއްސިއްތާގައި އަންހެން ޞަޙާބީންގެ ކިބައިން ރިވާވެގެންވާ ޙަދީޘްތަކުގެ ޖުމްލަ ޢަދަދަކީ (2764) ދެހާސް ހަތްސަތޭކަ ފަސްދޮޅަސް ހަތަރެކެވެ. (ބައްލަވާ دور المرأة في خدمة الحديث النبوي في القرون الثلاثة الأولى ص 146 ، 147 – الدكتورة آمال قرداش) وصلى الله وسلم على نبينا محمد ، وعلى آله وصحبه وسلم .

Read more...

ތިމަންކަލޭގެފާނަށްފަހު އައު ނަބިއްޔަކު ނުވެއެވެ

އައްޝައިޚް އަޙްމަދު ސަމީރު ބިން އިބްރާހީމް

ޙަދީޘް : عَنْ ‏ثَوْبَانَ ‏‏قَالَ :‏ ‏قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ‏صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ‏: " ‏لاَ تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تَلْحَقَ قَبَائِلُ مِنْ أُمَّتِي بِالْمُشْرِكِينَ ، وَحَتَّى يَعْبُدُوا الْأَوْثَانَ ، وَإِنَّهُ سَيَكُونُ فِي أُمَّتِي ثَلَاثُونَ كَذَّابُونَ كُلُّهُمْ يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ ، وَأَنَا ‏‏خَاتَمُ ‏‏النَّبِيِّينَ ، لاَ نَبِيَّ بَعْدِي -قال ابو عيسى هذا حديث حسن صحيح قال الشيخ الألباني : صحيح

މާތް ﷲ ރުއްސުންލެއްވި ޘައުބާންގެ ކިބައިން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ސަލާމާއި ޞަލަވާތްލެއްވި ކީރިތި ރަސޫލާ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ." ތިމަންކަލޭގެފާނުންގެ އުންމަތުން ބައެއް ޤަބީލާތައް ޝިރުކާއި ބައްދަލުކޮށް، ބުދަށް އަޅުކަން ކޮށްފުމަށް ދާންދެން ޤިޔާމަތް ޤާއިމު ނުވާނެތެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އުންމަތުގައި ތިރީސް ( ބައެއް ރިވާޔަތްތަކުގައި ތިރީހާ ގާތްކުރާ ޢަދަދަކަށް) ދޮގުވެރިން ދައްޖާލުން ފާޅުފާނެތެވެ. އެއިން ކޮންމެ މީހަކުވެސް އެއީ ނަބިއްޔެއްކަމަށް ދެކޭނެތެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނީ ނަބީކަން ޚަތުމުކުރެއްވި ސާހިބާއެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނަށްފަހު އައު ނަބިއްޔަކު ނުވެއެވެ."

Read more...

އިސްލާމްދީނުގައި ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތުގެ މަޤާމް

އައްޝައިޚް މުޙައްމަދު މޫސާ ނައިފަރު

ޝަރުޢީ ޙުކުމްތައް ކަނޑައެޅުމުގައި ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމްގެ ސުންނަތަކީ ކީރިތި ޤުރުއާނަށްފަހު އެންމެ އިސްކަންދެވޭ ޝަރުޢީ މަޞްދަރެވެ. އަދި އެމާތް ސުންނަތަކީ އިސްލާމްދީނުގެ ދެވަނަ އަޞްލެވެ. އެއީ އެއާއި ނުލައި ޝަރުޢީ ޙުކުމްތައް ދެނެނުގަނެވޭނެ ނަބަވީ ބަސްފުޅުތަކެވެ. ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމްގެ ސުންނަތުން ޘާބިތުވާ ކޮންމެ ކަމެއް ބެލެވޭނީ ޝަރުޢީ ތިލަފަތުގައި ޙުއްޖަތެއް ކަމުގައެވެ. އިލްމުވެރިން އެއްބަސްވެ ވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި ކަންތައްތަކުގެ ޙުކުމް ހޯދުމުގައި ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމްގެ ސުންނަތަކީ ވަރަށް މުސްތަޤިއްލު މަރުޖިޢުއެކެވެ.

އެހެނީ ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ޙަދީޘްފުޅު ކުރައްވަނީ "أَلاَ وَإِنِّي أوتِيْتُ اْلقُرْآنَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ" މިފަދައިންނެވެ. މާނައީ: "ދަންނައެވެ. އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ކީރިތި ޤުރުއާނާއެކު އެއާ އެއްފަދަ ވެގެންވާ އެއްޗެއް ދެވުނެވެ." މިބަސްފުޅުން އެނގެނީ އެކަލޭގެފާނަށް ވަޙީގެ ޛަރީޢާއިން ދެއްވިގެންވާ ކިޔެވޭ ތަކެތި އެބަހީ ކީރިތި ޤުރުއާނެކޭ އެއްފަދައިން ނުކިޔެވޭ ވަޙީއެއްވެސް އެކަލޭގެފާނަށް ދެއްވިގެންވާ ކަމެވެ. އެއީ އެކަލޭގެފާނުގެ ސުންނަތެކެވެ. ﷲ ވަޙީބަސްފުޅުގައިވާ ފަދައިންނެވެ. "وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ" (البقرة: 129 ) މިއާޔަތުގައި "الْكِتَاب" އަކީ ކީރިތި ޤުރުއާނެވެ. "الْحِكْمَة" އަކީ އެކަލޭގެފާނުގެ ސުންނަތެވެ. ނަމަވެސް އެއީ ޤުރުއާނުގެ ތަފްސީރުގެ ގޮތުގައި ނުވަތަ ޤުރުއާނުގެ ބަޔާނުގެ ގޮތުގައި އެކަލޭގެފާނަށް ދެއްވިގެންވާ އެއްޗެކެވެ. އެބަހީ ޤުރުއާނުގެ މާނަތައް މީސްތަކުންނަށް ބަޔާންކޮށް ދެއްވުމަކީ ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައާ ޙަވާލު ކުރައްވާފައިވާ ވަރަށް ބޮޑު އަމާނާތެކެވެ. އަދި މަސްއޫލިއްޔަތެކެވެ. އެކަމަށް އިޝާރާތްކުރާ ﷲގެ ވަޙީ ބަސްފުޅަކީ "وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ" (النحل: 44) މިއާޔަތެވެ.

ދީނީ ހަމަތަކާ ޝަރުޢީ އުޞޫލުތަކުން ބަލާއިރު ކީރިތި ޤުރުއާނަށްފަހު މިދުނިޔެ މަތީގައިވާ އެންމެ އިތުބާރުހުރި ޞައްޙަ އެއްޗަކީ ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތެވެ. މިކަން ޘާބިތުކޮށްދޭ އެންމެ ފުރިހަމަ ދަލީލަކީ މާތްﷲގެ ޙަޟްރަތުގައި ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ލިބިވަޑައިގެންފައިވާ ހައިބަތާ ދަރަޖައިގެ މަތިވެރި މަޤާމެވެ. އަލްއިމާމު ޝާފިޢީ ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ މަޤާމުގެ މަތިވެރިކަން އަންގައިދޭ ބައެއް ކަންތައްތައް ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި ވާރިދުވެގެން އައިސްފައި އެބަހުއްޓެވެ. އޭގެ ބައެއް މިޘާލުތަކަކީ:

1- ﷲއަށް އީމާންވުމަށް އެންގެވުމާ ގުޅިގެން ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް އީމާން ވުމަށް އެންގެވުން:
ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ ވަރަށް ގިނަ އާޔަތްތަކުގައި މާތްﷲ އަށް އީމާންވުމަށް އަމުރުކުރައްވާ އެއާ ވިދިގެން ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް އީމާންވުމަށް އަމުރުކުރައްވާފައިވެއެވެ. އޭގެ އެއް އާޔަތަކީ "آَمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ" (النساء 136) މިއާޔަތުގެ އިތުރުން އަދި އެހެން އާޔަތެއްގައި ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. "إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آَمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَا كَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ" (النور62) މިފަދަ އާޔަތްތަކުގެ އަލީގައި މުފައްސިރުން ވިދާޅުވަނީ ﷲއާ ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް އީމާންވާމީހާގެ އީމާންކަން ފުރިހަމަވި ކަމުގައިވާނީ އެއްވެސްކަހަލަ އިދިކީލިކަމެއް ހަރުކަށިކަމެއް ނުކިޔަމަންތެރިކަމެއް ނެތި ފުރިހަމަ ޠާޢަތާއެކު ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ވިދާޅުވާ ބަސްފުޅުތައް ކަނުލައި އަހާ އެއާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމުންނެވެ. އެހެނީ ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އަމުރުފުޅުތަކަކީ ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ އަމުރުފުޅުތަކެވެ. ނުވަތަ ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ އަމުރުފުޅުތަކާ އެއްފަދަ އަމުރުފުޅުތަކެވެ.

2- ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ކިޔަމަންވެއްޖެމީހާ ﷲ އަށް ކިޔަމަންވެއްޖެކަމަށް އަންގަވާފައިވުން:
ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ ޞަރީޙަ ނައްޞުން އެނގޭގޮތުގައި ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ކިޔަމަންވެއްޖެ މީހަކީ މާތް ﷲ އަށް ކިޔަމަންވެއްޖެ މީހެކެވެ. އަދި ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ބައިޢަތު ހިފައިފި މީހަކީ ﷲ އަށް ބައިޢަތު ހިފައިފި މީހެކެވެ. ނިސާ ސޫރަތުގެ 80 ވަނަ އާޔަތުގައި މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. "مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ" (النساء80) މާނައީ "ކީރިތި ރަސޫލާ (ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމް)އަށް ކިޔަމަންވާ މީހާ ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން މާތް ﷲ އަށް ކިޔަމަންތެރި ވެއްޖެއެވެ." އަދިވެސް ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ. "إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ" (الفتح10) މާނައީ "ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭގެފާނަށް ބައިޢަތު ހިފައިފި މީހުން އެބައިމީހުން އެބައިޢަތު ހިފާކަން ކަށަވަރީ ﷲ އަށެވެ." މިނޫނަސް މިފަދަ އެތައް އާޔަތެއްގައި ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ކިޔަމަން ވުމަކީ ކިހާ މުހިއްމުކަމެއްކަން އަންގަވައިފައިވެއެވެ. މިފަދަ އެއްއާޔަތަކީ ނިސާ ސޫރަތުގެ 65 ވަނަ އާޔަތެވެ. އެއާޔަތުގައި މާތް ﷲ ވަޙީ ކުރެއްވިއެވެ. "فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لاَ يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا" (النساء: 65) މާނައީ "އެހެންނަކުން ނޫނެވެ. ފަހެ ކަލޭގެފާނު ވެރިރަސްކަލާނގެ ގަންދެއްވާ ވަޙީ ކުރައްވަމެވެ. އެމީހުންގެ މެދުގައި އުފެދިފައިވާ ދެކޮޅުވެރިކަމުގައި ކަލޭގެފާނު ޙުކުމްވެރިކޮށްފުމަށް ދާންދެން އެބައިމީހުން އީމާނެއް ނުވާނެއެވެ. އެހިނދު ކަލޭގެފާނު ނިޔާ ކުރެއްވި ގޮތާމެދު އެމީހުންގެ ހިތްތަކުގައި ކުޑަވެސް ދަތިކަމެއް އެބައިމީހުން ނުދެކޭނެއެވެ. އަދި އެބައިމީހުން، އެނިޔާއަށް ފުރިހަމަ ވެގެންވާ ކިޔަމަން ވުމަކުން ކިޔަމަންވާނެއެވެ."

3- ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ގެނެސްދެއްވި ކަންތައްތަކުގައި ހިފަހައްޓާ ނަހީކުރެއްވި ކަންތައްތަކުން ދުރުހެލިވުމަށް އަންގަވާފައިވުން:
ކީރިތި ޤުރުއާން ކަށަވަރުކޮށްދޭ ގޮތުގައި ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ކުރައްވާ ކޮންމެ އަމުރުފުޅަކަށް ތަބަޢަވުމަކީ އަދި އެކަލޭގެފާނު މަނާކުރައްވާ ކޮންމެކަމަކުން ދުރުހެލިވުމަކީ ކޮންމެ މުސްލިމެއްގެ މައްޗަށް އޮތް ވާޖިބެކެވެ. މިކަން ބަޔާންކުރައްވާ ޙަޝްރު ސޫރަތުގެ 7 ވަނަ އާޔަތުގައި މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. "وَمَا آَتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا" (الحشر 7) މާނައީ: އަދި ރަސޫލާ (ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ) ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގެނެސްދެއްވި ކޮންމެ ކަމެއްގައި ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ހިފަހައްޓާށެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނަހީކުރެއްވި ކޮންމެ ކަމަކުން ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ދުރުހެލިވާށެވެ." މިކަމާބެހޭގޮތުން އަލްޢައްލާމާ އިބްނު ކަޘީރު ވިދާޅުވިއެވެ. "އެބަހީ ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ކޮންމެފަދަ އަމުރެއް ކުރެއްވިޔަސް އެކަމެއް ތިޔަބައިމީހުން ކުރާށެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ކަމަކުން ދުރުހެލިވުމަށް އަންގަފައިފިނަމަ އެއީ ކޮންމެފަދަ ކަމެއްކަމުގައި ވިޔަސް ފަހެ އެކަމަކުން އަވަހަށް ދުރުހެލިވާށެވެ. އެހެނީ އެކަލޭގެފާނު އަބަދުވެސް އަމުރުކުރައްވަނީ ރަނގަޅު ކަންތައްތަކަށެވެ. އަދި މަނާކުރައްވަނީ ނުބައިކަންތައްތަކެވެ."

4- ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމްގެ އަމުރުފުޅާ ޚިލާފުވާ މީހުންނަށް ވަޢީދުގެ ބަސްފުޅު އައިސްފައިވުން:
ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމް ކުރައްވާ އަމުރުފުޅުތަކަށް ފުރަގަސްދީ އެމާތް ނަބިއްޔާގެ ނަޞީޙަތްތަކާ އިރުޝާދުތަކަށް ޙުރުމަތްތެރިކޮށް ނުހިތާ މީހުންނަކީ ﷲ ގެ ކޯފާއާއި ޢަޛާބަށް ހުށަހެޅިގެންވާ ބައެއްކަން އަންގަވާފައިވެއެވެ. ހަމަ އެފަދައިން ކަންތައްކުރާ މީހުންނަކީ ބޮޑުވެގެންވާ ފިތުނައަކާ މުޞީބާތެއްގެ ތެރެއަށް ތިމާމެންގެ ނަފްސުތައް އެއްލާލައިފި ބައެއްކަމަށްވެސް އަންގަވާފައިވެއެވެ. މިކަމާބެހޭގޮތުން ނޫރު ސޫރަތުގެ 63 ވަނަ އާޔަތުގައި މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. "فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ" (النور 63) މިހެން ނުވާންވީ ސަބަބެއްނެތެވެ. މާތް ﷲ ވަނީ އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރަޖަ އުފުއްލަވައި މަޤާމު މަތިވެރިކުރައްވާފައެވެ. މީގެ އިތުރުން ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ އާޔަތްތަކުގައި ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައާ މުސްލިމުން މުޢާމަލާތްކުރަންޖެހޭ އަދަބުވެރި ގޮތްތައްވެސް އަންގަވާފައިވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނަށް ކިޔަމަންތެރިވުމަށާއި އިޙްތިރާމްކުރުމަށް އަންގަވާފައިވެއެވެ. ކަމަކާބެހޭގޮތުން އެކަލޭގެފާނަށް އެއްޗެއް ދަންނަވާނަމަ އެކަލޭގެފާނާ މުޚާޠަބުކުރަންވީގޮތްވެސް އަންގަވާފައިވެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ތެރެއިން އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް ގޮވާއުޅޭ ބީދައިން ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމްއަށް މުޚާޠަބުނުކުރުމަށް އަންގަވައި މާތްﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. "لاَ تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا" (النور 63) މުފައްސިރުން ވިދާޅުވާގޮތުގައި މިއާޔަތުގައި މި އަންގަވަނީ އެކަލޭގެފާނުގެ ނަންފުޅުން އެކަލޭގެފާނާ މުޚާޠަބު ނުކުރުމަށެވެ. އެކަލޭގެފާނާ މުޚާޠަބުކުރަންޖެހެނީ އަދަބު އިޙްތިރާމްގެ ނުވަތަ މަތީ ދަރަޖައިންނެވެ. ބޭނުންކުރަންޖެހޭ ޢިބާރާތްތަކަކީ: ياَ نَبِيَّ اللهِ، يَا رَسُولَ اللهِ، يَا رَسُولَ رَبِّ الْعَالَمِيْنَ، يَا خَاتَمَ النَّبِيِّيْنَ މިފަދަ މިފަދަ ޢިބާރާތްތަކެވެ. މިހެން ނުވާންވީ ސަބަބެއްނެތެވެ. ކޮންމެ ނަބީބޭކަލަކާ އަދި ރަސޫލު ބޭކަލަކާ އެކަލާނގެ މުޚާޠަބުކުރައްވަނީ އެބޭކަލެއްގެ ނަންފުޅުންނެވެ. ނަމަވެސް ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައާ މުޚާޠަބުކުރައްވަނީ "يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ, يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ" މިފަދަ މާތް އުޞްލޫބުންނެވެ.

ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތުގެ މަޤާމަކީ ކޮބައިކަން އަންގައިދޭ ބައެއް ޚާއްޞަ ސިފަތައް:
1- އަޅުކަންތަތަކަށް ބަލާއިރު ޢާއްމުގޮތެއްގައި ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ ނައްޞުން އެނގެނީ އެއީ ވާޖިބު ކަންތައްތަކެއް ކަމެވެ. ނަމަވެސް މިކަންތައްތައް އަދާ ކުރަންޖެހޭ ގޮތުގެ ފުރިހަމަ ތަފްޞީލުތައް އައިސްފައިވަނީ ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތުގައެވެ. މިސާލަކަށް ނަމާދާއި ބެހޭ ގޮތުން ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި އައިސްފައިވަނީ أَقِيمُوا الصَّلاةَ (الأنعام 72) ޒަކާތާއި ބެހޭ ގޮތުން وَآتُوا الزَّكَاةَ (البقرة 43) ޙައްޖާއި ބެހޭގޮތުން وَأَتِمُّواالْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ (البقرة 196) މިފަދައިންނެވެ. ނަމަވެސް މިކަންތައްތައް ގެންދަންވީ ފުރިހަމަ ގޮތްތައް ބަޔާންކުރައްވާ ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ޙަދީޘްފުޅު ކުރައްވަވަނީ "صَلُّوْا كَمَا رَأَيْتُمُوْنِيْ أُصَلِّيْ" މާނައީ "ތިމަންކަލޭގެފާނު ނަމާދު ކުރަނިކޮށް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފެނުނު ގޮތަށް ތިޔަބައިމީހުން ނަމާދު ކުރާށެވެ." އެހެންބަސް ފުޅެއްގައި ވިދާޅުވަނީ "خُذُوْا عَنِّيْ مَنَاسِكَكُمْ" މިފަދައިންނެވެ. މާނައީ "ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުން ޙައްޖުގެ މަނާސިކުތައް ތިޔަބައިމީހުން ލިބިގަންނާށެވެ." މިއިން އަންގައިދެނީ ސުންނަތަށް ތަބަޢަވުމުގެ މުހިއްމުކަމެކެވެ. އަދި ސުންނަތަކީ ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ ޝަރަޙަކަންވެސް އެނގެއެވެ. ޢަބްދުއްރަޙްމާނު ބުނު ޔަޒީދު ކިޔާ ބޭކަލަކަށް އިޙުރާމްގައި ފިރިހެނަކު ޢާއްމުކޮށް ބޭނުންކުރާ ފަހާފައިހުރި ހެދުމެއް ލައިގެންހުއްޓާ ފެނިވަޑައިގަތުމުން އޭނާއަށް ޢަބްދުއްރަޙްމާން އެކަން މަނާ ކުރެއްވިއެވެ. އެހިނދު އޭނާ ޢަބްދުއްރަޙްމާނަށް ވިދާޅުވިއެވެ. ޤުރުއާނުން ތިޔަކަމުގެ ދަލީލެއް ދައްކަވާށެވެ. އެވަގުތު ޢަބްދުއްރަޙްމާން މިއާޔަތް ކިޔަވާ ވިދާޅުވިއެވެ. "وَمَاآتَاكُمْ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَانَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا" (الحشر 7 ) މާނައީ "އަދި ރަސޫލާ (ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ) ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގެނެސްދެއްވި ކޮންމެ ކަމެއްގައި ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ހިފާށެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނަހީ ކުރެއްވި ކޮންމެ ކަމަކުން ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ދުރުހެލިވާށެވެ." ޢަބްދުއްރަޙްމާން މިއާޔަތް ވިދާޅުވީ އިޙްރާމްގައި ތިބޭ ފިރިހެނުން ފަހާފައި ހުންނަ ފޭރާންލުން ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ މަނާ ކުރައްވާފައި ވާތީއެވެ.

2- ޢާއްމުގޮތެއްގައި އެއްވެސް އިސްތިޘްނާއެއްނެތި ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި އައިސްފައިވާ ބައެއް ކަންތައްތަކުގައި އިސްތިޘްނާ ކުރެވޭ ޙާލަތްތައްވެސް ސުންނަތުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް އޮޅުން ފިލައެވެ. މިސާލަކަށް ވާރުތަ މުދަލާއި ބެހޭ ގޮތުން މާތްﷲ ވަޙީ ކުރެއްވިއެވެ. "يُوصِيكُمْ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِمِثْلُ حَظِّ الأُنثَيَيْنِ فَإِنْكُنَّ نِسَاءً فَوْقَاثْنَتَيْنِ" (النساء 11 ) މިއާޔަތުގައި އަޅުގަނޑުމެންނަށް ﷲ ސުބުޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ވަޞިއްޔަތް ކުރައްވަނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ އަންހެން ދަރިންނަށް ލިބޭބައިގެ ދެގުނަ ފިރިހެން ދަރިންނަށް ދިނުމަށެވެ. ނަމަވެސް ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތުން އެނގޭ ގޮތުގައި މުދަލުގެ ވެރިޔާ މަރާލައިފި މީހަކަށް މުދަލަކުން ނުލިބޭނެއެވެ. ތަރިކައިން އޭނާ މަޙްރޫމްވާނެއެވެ. އެހެނީ އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘް ކުރައްވަނީ "ليس لقاتل ميراث" މިފަދައިންނެވެ. މާނައީ "މަރާލި މީހާއަށް ވާރުތަ މުދަލުން ލިބުމެއް ނެތެވެ." މިސާލަކަށް ފިރިހެން ދަރިއަކާ އަންހެން ދަރިއަކު ހުރިމީހާގެ ފިރިހެން ދަރިފުޅު އޭނާގެ ބައްޕަ މަރާލައިފިނަމަ އެއީ އިސްތިޘްނާ ޙާލަތެކެވެ. އެޙާލަތުގައި އެފިރިހެން ކުއްޖާއަކަށް ބައްޕަގެ މުދަލަކުން ނުލިބޭނެއެވެ. މި ޙުކުމް އަޅުގަނޑުމެންނަށް މިލިބުނީ ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމްގެ ގެ ސުންނަތުންނެވެ.

3- މުޠުލަޤު ގޮތެއްގައި ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި ކަނޑައެޅިފައިވާ ބައެއް ކަންތައްތަކަށް އިންތަކެއް ކަނޑައެޅިގެން ވާކަންވެސް އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެގެނީ ސުންނަތުންނެވެ. މިސާލަކަށް ވައްކަން ކުރާމީހާގެ އަތްކެނޑުމަށް ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި ވަނީ އަންގަވާފައެވެ. ޤުރުއާނުގެ ނައްޞުން ދަލާލަތު ކުރަނީ ކުކުޅު ބިހެއް ވަގަށް ނަގާމީހާއާއި ނުވަތަ ކުކުޅު ބިހެއްގެ ބަރުދަނަށް ރަން ނުވަތަ ރަނުން ހެދިފައިވާ އެއްޗެއް ވަގަށް ނަގާ މީހާއަކީ އަދި 10 ލާރި ނުވަތަ 1000ރުފިޔާ ވަގަށް ނަގާމީހާ އަކީވެސް ވަގެއްކަމެވެ. އެމީހާގެ އަތްކަނޑަން ޖެހޭނެކަމެވެ. ނަމަވެސް ސުންނަތުން ޘާބިތުވަނީ ވައްކަންކުރާމީހާގެ އަތް ކެނޑޭނީ ވަގަށް ނަގާ އެތީގައި ކަނޑައެޅިފައިވާ ނިޞާބެއް ހަމަވާނަމައެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު ސުންނަތުން އަތްކަނޑަން ޖެހޭ މިންވަރާ ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ވައްކަމެއްކޮށްފި ނަމަ ކަނޑަން ޖެހެނީ ކޮންއަތެއް ކަންވެސް އެގެއެވެ. އެއީ ކަނާއަތެވެ. އަތްކެނޑޭނީ އެކުރި ވައްކަމަކީ އަތްކެނޑުމުގެ ޝަރުޠު ފުރިހަމަވާ ވައްކަމަށް ވާނަމައެވެ. އެ ޝަރުޠުތައް ކަނޑައެޅިފައިވަނީ ސުންނަތުގައެވެ. އަދި މިނޫނަސް ޢަރަބި ބަހުގެ އަތްދަނޑި އެއީ އަތް ކަމުގައި ބެލެވެއެވެ. އަދި ޢަރަބި ބަހުގައި ހަމައެކަނި އަތްތިލަ އެއީ އަތްކަމުގައިވެސް ބެލެވެއެވެ. ވީމާ ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި އަތްކެނޑުމަށް އަންގަވާފައި އޮތްބަސްފުޅުން އަތްކަނޑަންވީ ކިހާ ހިސާބަކުންކަމެއް ނޭނގެއެވެ. އެކަން އެނގެނީ ސުންނަތުންނެވެ. ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ އަންގަވާފައިވާ ގޮތުގައި އަތްކަނޑާނީ އަތްތިލައިގެ ކުޑަހުޅާ ހަމައަށެވެ.

4. ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި ބައެއް ފަހަރު ތަފާތު ދެކަމެއްގެ ޙުކުމް ބަޔާން ކުރައްވާފައި އޮވެދާނެއެވެ. އަދި އެދެކަމުގެ މައްޗަށް ޘާބިތުވާފަދަ ބައެއް ކަންތައްތަކުގެ ޙުކުމް ބަޔާން ނުކުރައްވާ އޮވެދާނެއެވެ. އެފަދަ ކަންކަމުގައި ޢަމަލު ކުރާނެގޮތް ބަޔާން ވެފައިވަނީ ސުންނަތުގައެވެ. މިސާލަކަށް މުޅަތަކެތި ކެއުން މާތްﷲ ޙަރާމް ކުރެއްވިއެވެ. އަދި ޝަރުޢީހަމަތަކުން ކަތިލެވޭ ތަކެތި ހުއްދަ ކުރެއްވިއެވެ. މިދެޙުކުމުގެ މައްޗަށް ބުރަ ކުރެވޭ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ކަތިލެވޭ އެތީގެ ބަނޑުގައި އޮންނަ ދަރި ހިމެނެއެވެ. އެދަރީގެ ޙުކުމް އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެނގެނީ ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތުންނެވެ. އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘް ކުރައްވަނީ "ذَكَاةُ الْجَنِيْنِ ذَكَاةُ أُمِّهِ" މާނައީ "މައި އެތި ކަތިލުން ހިމެނެނީ ބަނޑުގައިވާ ދަރި ކަތިލުން ކަމުގައެވެ."

5- ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި މާތް ﷲ ކަމަކަށް އަމުރު ކުރައްވާއިރު ފަހަރެއްގައި އެކަމެއްގެ އަޞްލު މުރާދަކީ ކޮބައިކަން ރަނގަޅަށް އޮޅުން ނުފިލާ ކަހަލަ ގޮތަކަށް އެމައްސަލަ އައިސްފައި އޮވެދާނެއެވެ. މިސާލަކަށް ކޮންމެހެން އަނބިމީހާ ވަރި ކުރަން ޖެހިއްޖެ ޙާލަތެއްގައި އޭނާ ވަރި ކުރާނަމަ ވަރި ކުރަންވީ ގޮތް ބަޔާން ކުރައްވާ ﷲ ވޙީ ކުރެއްވިއެވެ. "يَاأَيُهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمْ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ"(الطلاق 1 ) މާނައީ "އޭ ނަބިއްޔާއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ އަނބިން ވަރި ކުރާނަމަ އެކަނބަލުންގެ ޢިއްދައާ ދިމާކޮށް ވަރި ކުރާ ހުށިކަމެވެ." މި އާޔަތުގައި ޢިއްދައާ ދިމާކޮށް ވަރިކުރަން އޮތް ބަސްފުޅުގެ އަސްލު މުރާދަކީ ކޮބައިކަން އެނގެނީ ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތުންނެވެ. އެއީ އަންނަނިވި ޙާދިޘާއެވެ. ޢުމަރުގެފާނުގެ ދަރިކަލުން ޢަބްދުﷲގެފާނު އެކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލުން ޙައިޟުގެ ދުވަސްވަރުގައި ވަރި ކުރެއްވުމުން ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ޙަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ. "އޭނާއަށް ރުޖޫޢަ ކުރުމަށް އަމުރު ކުރާށެވެ. އެއަށްފަހު ޙައިޟުވެ ޠާހިރު ވުމުން އޭނާއާއެކު އުޅެން އެދޭނަމަ ރަނގަޅު ގޮތުގައި އުޅޭށެވެ. ނުވަތަ އޭނާއާ ޖިމާޢުނުވެ ވަރި ކުރާށެވެ. "ކޮންމެއަކަސް އިސްވެ ދިޔަ އާޔަތުގައި އަނބިން ވަރި ކުރާނަމަ ޢިއްދައާއި ދިމާވާ ގޮތަށް ވަރިކުރުމަށް އޮތްބަސްފުޅުގެ މުރާދަކީ ކޮބައިކަން ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ޙަދީޘްފުޅުން އޮޅުން ފިލައެވެ. އެއީ ޖިމާޢުނުވާ ޠުހުރެއްގައި އަނބިމީހާ ވަރި ކުރުމެވެ.

6. ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި ވާރިދުވެގެން އައިސްފައިނުވާ ބައެއް ކަންތައްތައްވެސް ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތުގައި ވާރިދުވެފައި ވުމުން އިސްލާމްދީނުގައި ޝަރުޢު ވެފައިވާ ކަންތައްތައް ކަމުގައި އެކަންތައްތައް ހިމެނެއެވެ. މިއިންވެސް އަންގައިދެނީ ސުންނަތުގެ މުހިއްމު ކަމެކެވެ. މިސާލަކަށް ފަށުވި ފޭރާމާ ރަނުގެ ގަހަނާ މިއުއްމަތުގެ ފިރިހެނުންނަށް ޙަރާމްވެފައި އަންހެނުންނަށް ހުއްދަކަން އެނގެނީ ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތުންނެވެ. އަދި ރަނާ ރިހިން ހަދާފައި ހުންނަ ތަށީގައި ކެއުން ބުއިން މިއުއްމަތުގެ އަންހެނުނަށާއި ފިރިހެނުންނަށް ހުއްދަ ނޫންކަންވެސް ޘާބިތު ވަނީ ސުންނަތުންނެވެ. އަދި މިނޫނަސް މިފަދަ މިޘާލުތައް ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ.

އާދެ! ޝައްކެއް ނެތް ގޮތުގައި ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ އާޔަތްތަކާއިމެދު ވިސްނާލުމުން އެފޮތުގައި ދިރިއުޅުމުގެ މައިގަނޑު ކަންތައްތަކާއިބެހޭ ހުރިހާ ކަމެއް ޖުމްލަ ގޮތެއްގައި ބަޔާންވެފައި ވާތީ ފެނެއެވެ. އަޅުކަމާއި މުޢާމަލާތާއި އެހެނިހެން ހުރިހާ ކަމެއް ގައެވެ. މިގޮތުން އެއްވެސް ކަމެއް އުނިވެފައި ނުވެއެވެ. އަލްއަންޢާމު ސޫރަތުގައި މާތްﷲ ވަޙީ ކުރައްވާފައި ވެއެވެ. "مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ" (الأنعام 38) މާނައީ " ފޮތުގައި (ނުލިއުއްވައި) ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއްވެސް ކަމެއް ދުލެއް ނުކުރައްވަމެވެ." އަދި އައްނަޙްލު ސޫރަތުގައި ވަޙީ ކުރެއްވިއެވެ. "وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَاناً لِكُلِّ شَيْءٍ" (النحل 89 ) މާނައީ އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ފޮތް ބާވައި ލެއްވީމެވެ. އެއީ ކޮންމެ ކަމެއް ބަޔާން ކޮށް ދެއްވާ ގޮތުގައެވެ." ޖުމްލަ ގޮތެއްގައި މިއުޞޫލުން ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި ހުރިހާ ކަމެއް ބަޔާން ވެގެން ވެއެވެ. އެކަމަކު ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތުގެ އަލީގައި ބަލައިފިނަމަ ފެންނާނީ ހުރިހާ ކަމެއްގެވެސް ތަފްޞީލެވެ. ހުރިހާ ކަމެއްގެ ބަޔާނެވެ. ޤުރުއާނާ ސުންނަތުން ކަމަކާމެދު ވަކި ޙުކުމެއް ކަނޑައެޅިގެން އެގެން ނެތް ކަމުގައި ވިޔަސް އެދެ އަޞްލާ ޚިލާފު ނުވާ ގޮތުން ކުރެވޭ އިޖުތިހާދަކީވެސް އިސްވެދިޔަ އާޔަތް ތަކުގައިވާ ފަދައިން ޤުރުއާނުގައި ހުރިހާ ކަމެއް ބަޔާން ވެގެންވުން ކަމުގައި ބެލެވިދާނެއެވެ.

ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ފޮނުއްވުނީ އިސްލާމްދީނާ ޤުރުއާން މީސްތަކުންނަށް އުގަންނައި ދެއްވުމަށްޓަކައެވެ. ވީމާ އިސްލާމްދީނުގެ އެއްވެސް ކަމެއް އިތުރު އެކަލޭގެފާނުގެ ޙަދީޘް ނުވަތަ ސުންނަތާ ނުލައި ފުރިހަމައަށް ނޭނގޭނެކަން ޤަބޫލު ކުރަން ޖެހެއެވެ. އެހެން ކަމުން ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތަކީ މުސްލިމުންގެ ގާތުގެ ވަރަށް މަޤުބޫލު އެއްޗަކަށް ވާންޖެހެއެވެ. ﷲ ސުބުޙާނަހޫ ވަތަޢާލާގެ ވަޙީބަސްފުޅުންވެސް އެކަން އެގެއެވެ. ނޫރު ސޫރަތުގެ 51 ވަނަ އާޔަތުގައި އެކަލާނގެ ވަޙީ ކުރެއްވިއެވެ. "إِنَّمَاكَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُوْلَئِكَ هُمْ الْمُفْلِحُونَ" (النور 51 ) މާނައީ "އެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ޙުކުމް ކުރެއްވުމަށް ﷲ އާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާގެ އަރިހަށް އައުމަށް އެބައިމީހުންނަށް ގޮވާލެވިއްޖެ ހިނދަކު މުއުމިނުންގެ ބަހެއް ކަމުގައި ވާކަން ކަށަވަރީ ތިމަންމެން އަހައިފީމުއޭ އަދި ކިޔަމަން ވެއްޖައީމުއޭ އެބައިމީހުން ބުނުމެވެ. އަދި ދިންނަވާނޭ މީހުންނަކީ ހަމަ އެބައިމީހުންނެވެ."

އިސްލާމްދީނުގައި ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައާ އެކަލޭގެފާނުގެ ސުންނަތުގެ މަޤާމަކީ ކޮބައިކަން އިސްވެދިޔަ ބައެއް ކަންތައްތަކުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް އޮޅުން ފިލައެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ދުޢާއަކީ މާތްﷲ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ހެޔޮ މަގަށް މަގުދައްކަވައި ކީރިތި ޤުރުއާނާ ކައުއިތުރު ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތުގައިވާ ގޮތަށް އުޅުމުގެ ހެޔޮ ތައުފީޤު ދެއްވުމެވެ. އާމީން .

Read more...

ސަލާމާއި ޞަލަވާތްލެއްވި ނަބީކަލޭގެފާނަށް ލޯބިކުރުމާއި އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ އުފަންދުވަހުގެ ޛިކުރާގެ ބިދުޢަ

މުޙައްމަދު އިބްރާހިމް ރަޙިމަހުﷲ

ތިރީގައި މިލިޔަނީ މިޞްރުގެ ޤާހިރާގައި އޮންނަ ޖަމާޢަތު އަންޞާރުއްސުންނާ އަލްމުޙައްމަދިއްޔާގެ ފަރާތުން ނެރެ މުޅިދުނިޔެއަށް ފަތުރާ މަޖައްލާ، އައްތައުޙީދުގެ 1402 ވަނަ އަހަރުގެ ރަބީޢުލްއައްވަލުމަހުގެ ޢަދަދުގައި އެޖަމާޢަތުގެ ރައީސް މިޞްރުގެ ބޮޑު ދަންނަބޭކަލަކު ކަމުގައިވާ ފަޟީލަތުއްޝައިޚް މުޙައްމަދު ޢަލީ ޢަބްދުއްރަޙީމް ލިޔުއްވާފައިވާ މަޤާލާއެއްގެ ދިވެހި ތަރުޖަމާއެވެ. ސުރުޚީއަކީ "مَحَبَّةُ النَِّبيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبِدْعَةُ الْمَوْلِدِ" (ސަލާމާއި ޞަލަވާތްލެއްވި ނަބީކަލޭގެފާނަށް ލޯބިކުރުމާއި އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ އުފަންދުވަހުގެ ޛިކުރާގެ ބިދުޢަ) މިއެވެ.

ފަހެ ފަޟީލަތުއްޝައިޚް ބަޔާންކުރައްވާގޮތުގައި ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އުފަންދުވަހުގެ ޛިކްރާ އާކުރުމުގެ އިޙްތިފާލްތަކަކީ ދީނީގޮތުން ބިރުވެރި ނުރައްކާތެރި މުންކަރާތެއްކަމާއި ޝަރީޢަތުގައިވާ އެފަދަ އިޙްތިފާލްތަކުގެ ޙުކުމާއި ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ލޯބިކުރަންވީގޮތާއި ލޯތްބޭކިޔައިގެން ބައެއްމީހުން ކުރާ ތަފާތުކަންތައްތަކާއިމެދު ޝަރީޢަތުގައި ކަނޑައެޅޭ ޙުކުމާއި އެކަމުގެ އެންމެހާ ތަފްޞީލް، ދަލީލާއި ޙުއްޖަތާއި ބުރުހާނުން ވަރަށް ފުރިހަމަކޮށް ބަޔާންކުރައްވާ ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ.
އާދެ، މިގޮތުން ހުރި މިނޫންވެސް އޮޅުން ފިލުވަން ބޭނުންވާ ގިނަ މައްސަލާ ހުރުމާއެކު ދިވެހި މުސްލިމުންގެ ފައިދާއަށް މި މަޟްމޫނު ތަރުޖަމާކޮށްލީއެވެ. وَبِا للهِ التَّوفِيْق
މުޙައްމަދު ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް އީމާންވުމަކީ، ކަނޑައެޅިގެން ހުރި ވާޖިބަކަށް ވީހިނދު، އެކަމަކީ އިސްލާމްދީނުގެ ރުކުންތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ މުހިއްމު އެއް އަޞްލެވެ. އަދި އެއީ އީމާންކަމުގެ ބިންގާކަމުގައި ވުމުން ވާޖިބުވަނީ މުޙައްމަދު ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ރަސޫލުކަމަށް ހެކިވުމެވެ. އާދެ އެ ރަސޫލު ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ގެންނެވި ކަންކަމާއި ވިދާޅުވި ވިދާޅުވުންތައް ތެދުކޮށް ތަޞްދީޤުކުރުމެވެ. އަދި އެމާތް ރަސޫލު ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އަރިހުން ވާރިދުވި ކޮންމެ ކަމަކާއި ބަސްފުޅެއް އެއީ، ނަމޫނާކަމުގައި ބަލައި ތިމާގެ ޢަމަލުތައް އެއަށްފައްތައި އެއްގޮތްކުރުމެވެ.
އަދި އެންމެ ވާޖިބުކަންބޮޑު ކިޔަމަންތެރިކަމަކީ ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ މަޙައްބަތެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ލޯތްބެވެ. އަދި އެއީ ޢަމަލުކުރާ މީހުންނާއި ހެޔޮކަމުގައި ކުރިއަރައިދާމީހުން ދާންވީ މަތިވެރި ދަރަޖައެވެ. عَن أنس بن مالك قال: قاَلَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لاَيُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُوْنَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلِدِهِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِيْنَ (رواه البخاري ومسلم) މިޙަދީޘްގައި ބަޔާންކުރައްވާފައިވަނީ އަޅަކު މުއުމިނަކަށްވާނީ އެއަޅާގެ ހިތުގައި ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ލޯބި އޭނާގެ ބައްޕައާއި ދަރީންނާއި އެނޫން އެންމެހައި މީސްތަކުންގެ ލޯބީގެ މަތީގައި ބެހެއްޓުމުންނެވެ. މިނޫންގޮތެއްގައިނަމަ އީމާންކަން ނަފީކުރައްވާފައިވެއެވެ.
މާތްވެގެންވާ މުސްލިމުންނޭވެ! އީމާންކަން ޞައްޙަވުމުގެ ޝަރުޠަކީ ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް މިދެންނެވި ދަރަޖާގައި ލޯބި ބެހެއްޓުންކަން ކޮންމެ މުސްލިމަކުވެސް ދަންނަންވާނެއެވެ. އެހެނީ ބައެއް ރިވާޔަތުގައި އައިސްފައިވަނީ لاَ يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُوْنَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلِدِهِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِيْنَ وفِى رِوَايَة, وَمِنْ نَفْسِهِ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيْهِ, ފަހެ އަޅާގެ ހިތުގައި ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ބަހައްޓައިގެންނޫނީ އީމާންކަން ފުރިހަމަ ފުރިހަމަ ނުވާނެކަމުގައި ޙަދީޘްގައި ބަޔާންކަރައްވާއިރު އެނގެނީ މީހާގެ މަންމައާއި ބައްޕައާއި ދަރިންނާއި އެންމެހައި މީސްތަކުންނަށް ވުރެ ތިމާގެ ހިތުގައި ﷲގެ ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމްގެ ލޯބިބޮޑުވެ އެލޯބި ޢިއްޒަތްތެރިވެ މަތިވެރިވާންޖެހޭނެކަމެވެ. މި އުޞޫލް އިންސާނެއްގައި ސާބިތުވެ ތަޙްޤީޤްވެގެން މެނުވީ އޭނާ ފުރިހަމަ މުއުމިނަކަށް ނުވާނެކަން ކަނޑައެޅެއެވެ.
ޢަބްދުﷲ ބުން ހާޝިމްގެ އަރިހުން ރިވާވިއެވެ. ޢުމަރު ބުން އަލްޚައްޠާބް ދެންނެވިއެވެ. އޭ ﷲގެ ރަސޫލާއެވެ. ތިމަންގެ ނަފްސު ފިޔަވައި އެނޫން ހުރިހާ އެއްޗަކަށްވުރެ ތިމަންނާ ކަލޭގެފާނަށް ލޯބި ކުރަމެވެ. އެހެން ދެންނެވުމުން ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ޙަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ. ނޫނެކެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ނަފްސު އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތުގައިވާ ކަލާނގެ ގަންދީ ހުވާކުރަމެވެ. ކަލޭގެފާނުގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށްވުރެ ބޮޑަށް ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ލޯބި ކޮށްފުމަށް ދާންދެންނެވެ. ދެން ޢުމަރުގެފާނު ދެންނެވިއެވެ. އާދެ، މިހާރު އަޅުގަނޑުގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށް ވުރެ ކަލޭގެފާނަށް ލޯބި ބޮޑެވެ. ފަހެ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ. އޭ ޢުމަރެވެ! މިހާރު ފުރިހަމަވެއްޖެއެވެ.
ހަމަކަށަވަރުން އިންސާނާއަކީ އިޙްސާންތެރިކަމުގެ އަސީރެވެ. އިޙްސާންތެރިވެފައިވާ ފަރާތަށް ލޯބިކުރުމާއި އެފަރާތަށް މެދުވެރިވާ ހަލާކުތަކުން ސަލާމަތްކުރުމީ އިންސާނާގެ ފިޠުރަތުގެ ހަރުދަނާ ޤަވާޢިދެއްކަމަށްވާއިރު މިމާތް ނަބިއްޔާއާމެދު ލޯބިކުރެވެންވާނެ މިންވަރު ވަޒަންކުރެވޭނެއެވެ. އެހެނީ އެކަލޭގެފާނަކީ ﷲ ރުއްސަވާ ތެދުމަގައިގެން ވަޑައިގެންވާ، ޙިކްމަތާއި ފޮތް އުނގަންނައިދެއްވި އަދި، މީސްތަކުންނަށް ސަލާމަތާއި ސީދާވެގެންވާ ތެދުމަގުދެއްކެވި ރަސޫލުކަމަށްވުމުން، މަތިވެރި ﷲ ފިޔަވައި އެންމެ ޢިއްޒަތްތެރި ހަޤީޤީ ތެދުވެރި އިޚްލާޞްތެރި ލޯތްބެއް މުސްލިމެއްގެ ހިތުގައި އޮންނަވާނީ މިމާތް ނަބިއްޔާއާ މެދުގައެވެ. އަދި ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ލޯތްބަށް ޘަވާބާއި ދެއްވާނެކަން އަންގަވާފައިވާ ލޯބީގެ ޢަލާމާތްތަކަކާއި ދަލީލުތަކެއްވެއެވެ. އޭގެ ތެރެއިން ތިރީގައިމިވަނީ ބައެއް ދަލީލުތަކެވެ.
1- އެނަބިއްޔާގެ ސުންނަތާއި އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމާއި އެނޫންގޮތްތައް ދޫކުރުމާއި އަދި އެކަލޭގެފާނުން އުޅުއްވި ގޮތްތަކާއި ސުންނަތްތައް ބަލައި، ހޯދައި، ތަޙްޤީޤުކުރުމާއި މާތްﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން އެކަލޭގެފާނު ގެންނެވިހައި ކަންތަކަށް ޢަމަލުކުރުން.
2- ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ބަސްފުޅު އެހުމާއި އެއަށް ޢަމަލުކުރުމާއި އެކަލޭގެފާނު ކުރައްވާ ޙުކުމަށް ރުހި ޤަބޫލުވުން. ﷲ ތަބާރަކަ ވަތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لاَ يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا (النساء 65) "ކަލޭގެފާނު ހައްދަވާބޮޑުކުރެއްވި ރައްބުގެ ރުބޫބިއްޔަތު ގަންދެއްވާ ހުވާކުރައްވާ ވަޙީކުރައްވައެވެ. އެބައިމީހުން އަރައިރުންވެ، ދެކޮޅުވެރިވާ މައްސަލަތަކުގައި، ކަލޭގެފާނު ޙާކިމަކަށް (ޙުކުމްކުރާ މީހަކު ކަމުގައި) ކަލޭގެފާނު ކުރެއްވި ޙުކުމާ މެދު އެބައިމީހުންގެ ހިތުގައި އެއްވެސް ހިތްހަމަނުޖެހުމެއް ނެތިއްޖައުމަށް ދާންދެން ކަނޑައެޅިގެން އެބައިމީހުންނީ އީމާންވ ބަޔަކުކަމުގައި ނުވެއެވެ."
3- ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ މާތްވެގެންވާ އިސްލާމްދީނާއި ފުރިހަމަ ޝަރީޢަތް ހުރިހާ ޚަލްޤުތަކުންގެ މެދުގައި ފަތުރައި ޢާއްމުކުރުމާއި ތައުޙީދުގެ ދިދަ މަތިވެރިކުރުމާއި އަދި ޞާލިޙުންނަށް މާތްކޮށްހިތުމުގެ ސޫރައިގައި، ކުރެވޭ ކަމަކަށްވިޔަސް އަދި ﷲއަށް ވެވޭ ތަޤައްރުބެއްކަމަށް ހީކޮށްގެން ކުރިއަސް ވަޘަނިއްޔާއާއި ޚުރާފާތުގެ ކިއްލާތައް ބިނާކޮށް އާލާކޮށް މަރާމާތުކޮށްހެދުމަކީ ﷲ އާއި ރަސޫލު ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ހުއްދަ ކުރައްވާފައިނުވާ ކަންތައްތައްކަމުގައިވާތީ އެކަންކަން ބާޠިލުކޮށް ތިމާގެ އަމިއްލަ ނަފްސާއި މީސްތަކުންގެ ނަފްސުތައް ސަލާމަތްކުރުމަށް މަސައްކަތްކުރުން.
4- އަމްރު މަޢްރޫފް: އެބަހީ ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ އަންގަވައި އަމުރުކުރެއްވި ކަންތައްތަކަށް ދަޢުވަތުދީ ގޮވައި އަމުރުކުރުމާއި މުންކަރާތްތައް މަނާކޮށް ނަހީކުރެއްވި އެންމެހައި ފާފަތަކުން ދުރުވެ އެއްފަރާތްވުމަށް ގޮވައި ދަޢުވަތު ދިނުން. އަދި ﷲ އާއި އެކަލާނގެ ފޮތާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ (ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ)އާއި އިސްލާމުންގެ އިމާމުންނާއި ޢާއްމު އެންމެހާ މީސްތަކުންނަށް ނަޞީޙަތްތެރިވެ އިޚްލާޞްތެރިވުން. (ފަހެ މާތް ﷲ އަށް ނަޞީޙަތްތެރިވެ އިޚްލާޞްތެރިވުމޭ ބުނެވޭ ބަހީ ﷲއެންގެވި އަމުރުފުޅުތަކަށް ކިޔަމަންތެރިވެ ނަހީކުރެއްވި އެންމެހާ ކަންތަކުން ދުރުވެގަތުމާއި އެކަލާނގެ ޛާތުފުޅާއި ސިފަފުޅުތަކުން އަދި އެކަލާނގެއަށް ކުރެވޭ އެންމެހައި އަޅުކަންތަކުގައި ޝިރުކުގެ ގޮތްތައް ނަފީކޮށް ދުރުކުރުމެވެ. ފަހެ އެކަލާނގެއަށް ސިފައާއި ނަން ކަނޑައެޅުއްވުމުގައި އަހުލުއްސުންނާ ވަލްޖަމާޢަތުގެ އުޞޫލާއި އެއްގޮތްވާގޮތުގެ މަތީން މަޝްހޫރު ހަތަރު އިމާމުން މިބާބުގައި ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ އުޞޫލަށް ޢަމަލުކުރުމެވެ. އަދި ފަލްސަފާއާއި މުތަކައްލިމުންގެ އުޞޫލުތަކުން ދުރުވެ އެއްފަރާތްވުމެވެ. މިދެންނެވުނީ މިބާބުގައި ދެންނެވޭނެ އެންމެ ކުރު އިޖްމާލީގޮތެވެ. ﷲގެ ފޮތަށް އިޚްލާޞްތެރިވެ ނަޞީޙަތްތެރިވުމޭ ބުނެވޭ ބަހީ އެފޮތުގައި އަންގަވާފައިވާ ގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމާއި އެފޮތުގައި މަނާކޮށް ނަހީކުރެއްވިކަންތަކުން ދުރުވެ އެއްފަރާތްވުމާއި އެފޮތާއި ޚިލާފު އެންމެހައި އުޞޫލުތަކާއި ރޭވުންތަކުން ދުރުވެ އެއްފަރާތްވުމެވެ. އެކަލާނގެ ރަސޫލާއަށް އިޚްލާޞްތެރިވެ ނަޞީޙަތްތެރިވުމޭ ބުނެވޭ ބަހީ އެރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމަ ގެންނެވި އެންމެކީރިތި ހެޔޮކަންބޮޑު ފުރިހަމަ ނަމޫނާއަށް ތިމާގެ ޢަމަލުތައް ފައްތައި އެއްގޮތްކޮށް، އެކަލޭގެފާނާ ތަބަޢަވުމެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު މަނާކޮށް ނަހީކުރެއްވި އެންމެހައި ކަންތައްތަކުން ދުރުވެ އެއްފަރާތްވުމެވެ. އިސްލާމުންގެ އިމާމުންނަށް ނުވަތަ ވެރިންނަށް އިޚްލާޞްތެރިވެ ނަޞީޙަތްތެރިވުމޭ ބުނެވޭ ބަހީ މާތް ﷲއާއި ރަސޫލާ (ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ) އަށް ކިޔަމަންތެރިވާ ޙާލު، ވެރިންނަށް އިޚްލާޞްތެރިވުމެވެ. ފަހެ އެޝަރުޠު ފާއިތުވާ ހިނދުގައި އެވެރިންނަށް އިރުޝާދުދީ ﷲ އާއި ރަސޫލާ (ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ) އަންގަވާގޮތް ކިޔަމަންތެރިކަމާއެކު ބަޔާންކޮށްދީ ސާފުކޮށްދިނުމެވެ. ޢާއްމުންނަށް އިޚްލާޞްތެރިވެ ނަޞީޙަތްތެރިވުމޭ ބުނެވޭ ބަހީ ދީނާއި ދުނިޔޭގެ އެންމެހާ ކަންތައްތަކުގައި ﷲއާ ރަސޫލާ (ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ) ދައްކަވައި އެންގެވިގޮތް އަންގައިދީ މަނާކޮށް ނަހީކުރެއްވި ކަންތައްތަކުން ދުރުވެ އެއްފަރާތްވުމަށް ގޮވައި އެކަމުގައި ބޭނުންވާ މަދަދާއި އެހީއާއި ވާގިދީ އުޅުމެވެ.
5- މަތިވެރި މާތް އަޚްލާޤުން ޒީނަތްތެރިވުމާއި އެކަން ނަފީކުރާ އެންމެހައި ކަންތައްތަކުން ދުރުވެ އެއްފަރާތްވުމެވެ. ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ޙަދީޘްކުރައްވަނީ بُعِثْتُ لأُِتَمِّمَ مَكَارِمَ الأَخْلاَقِ "ތިމަންކަލޭގެފާނު ފޮނުއްވެވުނީ މަތިވެރި މާތް އަޚްލާޤް ފުރިހަމަ ކުރެއްވުމަށެވެ. އަދި އިސްލާމްދީނާ ޝަރީޢަތާ ޚިލާފު އެންމެހައި ހަޑިމުޑުދާރު ފާޙިޝްކަންތައްތަކުންނާއި ދީނުގެ ޢަދާވާތްތެރިންގެ އެންމެހައި ދަންތުރަތަކާއި ޖަހާ ކެހިވެރިކަމުގެ މަޅިތަކުންނާއި މިހުރިހައި ކަންތަކުން ސަލާމަތްވެ ދުރުވެގަތުން.
6- ވަޟަޢީ ޤާނޫނުތަކަށް ޢަމަލުކުރުން ދޫކުރުމާއި ކީރިތި ޤުރުއާނާއި ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ މާތް ނަބިއްޔާގެ ސުންނަތަކީ ޝަރީޢަތުގެ އަޞްލުކަމާއި ޝަރުޢުކުރައްވާ ފަރާތަކީ ހަމައެކަނި އެއްކައުވަންތަ ﷲ ކަމާއި ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަކީ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން އެ ޝަރީޢަތް އިއްވަވާދެއްވާ ފަރާތްކަމާއި ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ﷲ ގެ އިޛްނައާ ނުލައި ޝަރުޢުކުރުމުގެ ހުއްދަ ދެއްވާފައިނުވާއިރު ﷲގެ ފޮތާއި ޚިލާފަށް މީސްތަކުންނާމެދު އަމިއްލަ އަމިއްލައަށް ޝަރުޢުކުރުމުގައި ﷲއާއި އެއްފަދަވެވޭނީ ކޮންފަދައަކުން ހެއްޔެވެ؟ ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވަނީ أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ ( الشورى 21) "ﷲގެ އިޛްނަ ދެއްވާފައިނުވާ ކަންތައްތައް ދީނުގައި ޝަރުޢުކުރުމުގައި އެބައިމީހުންނަށް ޝަރުޢުކޮށްދިން ބައިވެރިންތަކެއް ވަނީ ހެއްޔެވެ؟ ފަހެ އެފަދަބަޔަކު ނުތިބޭނެއެވެ.
7- ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް އިޙްތިރާމާއި ޤަދަރުކުރުން: މާތް ޞަޙާބީން ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ކުރެއްވި ޤަދަރާއި އިޙްތިރާމްވަނީ އޭގެ އެންމެ މަތީ ދަރަޖައިގައެވެ. މިހެނީ މިމަތިވެރި ބޭކަލުން ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ބަސްފުޅުގެ ކުރިމަތީގައި އަޑުއުފުލައި ނޭދެވޭ ގޮތަށް ވާހަކަ ނުދެއްކެވުމާއި އެކަލޭގެފާނުގެ ކުރިފުޅުމަތީގައި މަޑުމައިތިރިކަމާއި ހިމޭންކަމާއި ކިޔަމަންތެރިކަމާއި އެކު ތިއްބަވަނީ އެކަލޭގެފާނުގެ ކީރިތިކަން ވަޒަންކުރެވޭފަދަ ފުރިހަމަ މިންވަރެއްގައެވެ. ވީމާ އެކަލޭގެފާނަށް ކުރެވޭ ލޯތްބާއި ޤަދަރާއި އިޙްތިރާމް އޮންނަންވާނީ އެނަބިއްޔާގެ ޞަޙާބީން ކުރެއްވި ލޯބީގެ އުޞޫލުން ކަމުގައިވުން ހިމެނޭ ގޮތުގައެވެ.
8- މަތިވެރި ޝަރީޢަތުގައި ވާރިދުވެފައިވާ ތަންތާނގައި ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ސަލާމް ދެންނެވުމާއި އެރަސޫލު ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ޞަލަވާތްކިޔެވުން. ޚާއްޞަކޮށް އައްތަޙިއްޔާތުގައްޔާއި ބަންގީގެ ފަހުގައި، މިސްކިތަށްވަދެ ނުކުމެވާހިނދުގައްޔާއި ކަށުނަމާދުގައި ހުކުރު ޚުޠުބާގައްޔާއި ދެ ޢީދުގެ ޚުޠުބާގައި އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ނަންފުޅުގަނެވޭ ކޮންމެ ހިނދެއްގައްޔާއި މިނޫންވެސް މިފަދަ ތަންތާނގައެވެ.
ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ލޯބިކުރަންވީ ޝަރީޢަތުގައި މަޝްޜޫޢުވެގެންވާ ގޮތުގެ މަތީންނެވެ. أرباب الطرق ނުވަތަ ޞޫފީން ފަދަ މީހުން ލޯބިކުރާ ގޮތަށް މަނާވެގެންވާ މުންކަރާތްތަކާއި ބިދުޢަތަކަކުންނޫނެވެ. އަދި ލަވަކިޔާ ޤައްވާލު އަންހެނުންނާއި ފިރިހެނުންނާއި މަދަޙަކިޔާ މީހުންނާއި ރާގުތައް ފައުޅުކުރާ މީހުންނާއި ނެށުންތެރިންގެ އުޞޫލުތަކަކުންނޫނެވެ. ކަނޑައެޅިގެން އެބާވަތުން ކުރެވޭ ލޯބީގެ ސޫރަތަކަކީ ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައާ މެދުގައި ކުރެވޭ ލޯބީގެ ބާޠިލު ގޮތްތަކެކެވެ. ފަހެ ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް އެގޮތުން ކުރެވޭ ލޯތްބަކީ އެކުރާ ބައެއްގެ ފަރާތުން ޤަބޫލުކުރެވިގެންވާ ލޯތްބެއް ނޫނެވެ. އަދި އެރަސޫލާ ޞައްލަﷲ އަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ކުރާ ލޯބީގެ ދަރުމައާއި ޘަވާބުގެ ތެރެއިން ކުޑަވެސް ޙިއްޞާއެއް ނަޞީބެއް ލިބެނިވި ލޯތްބެއް ނޫނެވެ.

بِدْعَةُ مَوْلِد النَِّبيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
މާތްވެގެންވާ މުސްލިމުންނޭވެ! ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ކުރެވެންވާނެ ޙަޤީޤީ ލޯބި ތަޙްޤީޤްވަނީ ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ކުރާ ލޯބީގެ ދޮގުވެރި ސޫރަތަކާއި ބިދުޢަވެރިންނާއި ޞޫފީންނާއި ޝީޢީންފަދަ މީހުން އެކަލޭގެފާނުގެ އުފަންދުވަހުގެ ޛިކްރާއާކުރުމުގެ މުނާސަބަތުތަކުގައި ހަދަމުންދާ ދޮގުވެރި ތަފާތު މުޡާހަރާތަކެއް ނޫނެވެ. ޤާހިރާގެ މަގުމަތީގައި މިފަދަމީހުން އުފައްދައިގެން އުޅޭ ދޮގުވެރި ޚުރާފާތްތެރި موكب ތަކެއްގައެއް ނޫނެވެ. ކޮންމެ މަގެއްގައި ބެރާއި ތާރަޖަހަމުން ކަނާތް ވާތްފަރާތަށް ލެނބިގުދުވަމުން މުންކަރު ލަފްޡުތައް ގޮވައި އަޅުވާ ރާގުތަކެއްގައެއް ނޫނެވެ. އަދި އެމީހުން ދަޢުވާކުރަނީ އެބައިމީހުން ﷲ ހަނދުމަކޮށް ނުވަތަ ހަނދުމަކުރުމަށް ބެރާއި ތާރަޖަހައި ޅެންކިޔަނީ ކަމުގައެވެ. މިފަދަ ކަންކަމަކީ އިސްލާމްދީނުގައި ޖުއްބާގައިވާ ދޮގުވެރި މުޡާހަރާތަކެވެ. އަދި އެއީ ދީނުގެ މާތް ޝިޢާރުތައް މުޑުދާރުކޮށް މަތިވެރި މާތް އިސްލާމްދީނުގެ ޖަލާލަތާކުޅެ ދީނުގެ ކީރިތިކަން ސުންނާފަތިކުރާ ދޮގުވެރި މަންޒަރުގަނޑެކެވެ.
ހަވީރުގެ ވަގުތުތަކުގައި ޒީނަތްތެރިކޮށްފައިވާ ޓެންޓުގެތަކާއި ފޭލިގެތަކުގައި އަންހެނުންނާއި ފިރިހެނުން ގައިގޯޅިވެ އެކުވެ އުޅެތެވެ. އަދި ދީނުގެ ބައެއް ދަންނަބޭކަލުންނާއި ޝައިޚުން އެތަނަށް ޙާޟިރުވެ މިނުރައްކާތެރި މުޑުދާރު ޢަމަލުތަކުގައި ބައިވެރިވެއެވެ. އެ ޢަމަލުތަކަކީ ﷲ ރުއްސުންލެއްވި ސަލަފުއްޞާލިޙުންގެ ފަރާތުން ޘާބިތުވެގެންނުވާ ކަންތައްތަކެއްކަން ދެނެތިބެ އެފަދަ ޢަމަލުތައް ޞައްޙަކަން ޘާބިތުކުރުމުގެ ގޮތުން މިދަންނަވާ ބޭކަލުން އެތަނަށް ޙާޟިރުވެ އުޅެއެވެ. ފަހެ މިއެންމެހައި ކަންކަމީ ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ކުރެވޭ ތެދުވެރި ޙަޤީޤީ ލޯބީގެ ޢަލާމާތެއްކަމަށް ބެލެވޭނެ އެއްވެސް ދަލީލެއް ނުވެއެވެ. އަދި ކިޔެއްތަ! އެކަންތައްތަކަކީ ދީނުގައި އަލަށް އުފައްދާފައިވާ މުންކަރާތާއި ބިދުޢައާއި ޚުރާފާތްކަން ކަނޑައެޅިގެން އެނގެއެވެ. ފަހެ މިކަންކަމަކީ މާތްވެގެންވާ ޝަރީޢަތުގައި ނަހީއާއި އިންޒާރުއައިސްފައިވާ އަދި ވަޢީދާއި ޢުޤޫބާތްލިބެނިވި ކަންތައްކަން އެނގިފައުޅުވެގެން ވެއެވެ.
މާތްވެގެންވާ މުސްލިމުންނޭވެ! ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތާއި އެކަލޭފާނު ގެންނެވި މާތް ޝަރީޢަތަށް ޙުކުމްކުރުން ދޫކޮށްލައިގެން ތިބެ އެރަސޫލާ ޞައްލަﷲ އަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އުފަންދުވަހުގެ ޛިކްރާ އައުކުރުމުގެ އިޙްތިފާލްކުރެވޭނީ ކޮންފަދައަކުންތޯއެވެ؟ އަދި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ އަލައިހި ވަސައްލަމަ ގެންނެވި މާތްދީނަކީ އެބައިމީހުންގެ ދިރިއުޅުމުގެ އާމްދަނީއެއްކަމުގައި ހަމަޖައްސައިގެން ތިބޭ ބަޔަކަށް އެރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އުފަންދުވަހުގެ ޛިކްރާ އައުކުރުމުގެ އިޙްތިފާލްކުރެވޭނީ ކޮންފަދައަކުން ބާވައެވެ؟ ހިތާމައާއި ބިރުވެރިކަން ހުއްޓެވެ.
މާތްވެގެންވާ މުސްލިމުންނޭވެ! ދަންނާށެވެ! ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ލޯބި ތަމްޘީލުވާނީ އެކަލޭގެފާނުގެ މާތްދީނާއި ޝަރީޢަތް ތިމާގެ އަމިއްލަނަފްސަށް ލާޒިމުކުރެވިގެންނެވެ. ދުނިޔޭގެ ކަންކަމުގައި އެކަލޭގެފާނު ގެންނެވި މާތްދީނާއި ޝަރީޢަތަށް ޙުކުމްކުރެވިގެންނެވެ. އެދީނުގައި އަލަށް ބިދުޢަތަށް އުފައްދައިގެންނެއް ނޫނެވެ. ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވަނީ قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ .......(آل عمران 31) "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ﷲއަށް ލޯބިކުރަނީވިއްޔާ ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ތަބަޢަވާށެވެ. އެއިރުން ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ލޯބިވެވޮޑިގަންނަވާނެތެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ފާފަ ފުއްސަވާނެއެވެ."
ދަންނާށެވެ! ﷲ އެބޭކަލުންނަށް ރުއްސުންލެއްވި މާތް އަޞްޙާބު ބޭކަލުންނަކީ މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް އެންމެ ލޯބިކުރެއްވި ބޭކަލުންނެވެ. އެބޭކަލުންގެ ލޯބި ޖަރީވެފައިވަނީ އެބޭކަލުންގެ ޢަމަލުތަކުގެ ތެދުވެރިކަމާއި އެމާތް ޝަރީޢަތާއި އެއްގޮތްކުރުމުގައެވެ. މަތިވެރި ނަބިއްޔާއަށް ތަބަޢަވުމުގައެވެ. އާދެ! ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތުގެ ކަންކަމުގައި އެބޭކަލުންނަށް ކުޅަދާނަވީ އެންމެ ފުރިހަމަ މިންވަރުން ތަބަޢަވެވަޑައިގެންނެވީ ދެދުނިޔޭގެ ފައިދާއާއި ލާބަ ޝާމިލްވާގޮތުގައެވެ.
ހަމަކަށަވަރުން އިސްލާމްދީނަކީ ނުގުޑާފަދަ ޔަޤީންކުރުމަކާއި އިޚްލާޞްތެރި ޞާލިޙް ޢަމަލުތަކަކަށް ކިޔޭ ނަމެކެވެ. އާދެ! "اَلْعَمَلُ الْخَالِص مِنَ الرِّيَاءِ الْمُقَيَّدُ بِالسُّنَّةِ" ޞާލިޙު ޢަމަލަކީ ﷲ އަށް އިޚްލާޞްތެރިވެގެންކުރާ، ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތާ އެއްގޮތްވެގެންވާ ޢަމަލެވެ.
ފަހެ ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ލޯބިކުރާ މީހާ އެރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ބަސްފުޅުތަކަށް ލޯބިކުރާނެއެވެ. އަދި އެރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތަށް ލޯބިކޮށް ޢަމަލުކުރާނެއެވެ. ފަހެ އެރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތަށް ލޯބިކުރުމަކީ އެސުންނަތާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމެވެ. އެސުންނަތާއި ޚިލާފުނުކުރުމެވެ. އަދި ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ގެންނެވި ދީނުގައި ނުހިމެނޭ ބިދުޢަވެރި ޢީދުތަކެއް ހެދުމެއް ނޫނެވެ. އަދި ހަޅޭއްލުމާއި ޞޫފީންގެ ކުޅިވަރުތަކާއި ތަފާތު موكب ތަކަކީ ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ކުރެވޭ ލޯބީގެ ޝިޢާރަކަށް ނުހަދާނެއެވެ. އަދި ޚާއްޞަކޮށް ޢާއްމުންގެ މެދުގައި މިބާވަތުގެ ގޮތްގޮތަށް ޢަމަލުތަކެއްވެސް ނުމެކުރާނެއެވެ. އަދި ކީއްތޯއެވެ! މާތް ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ލޯބިކުރާމީހާގެ ޙައްޤު ފައުޅުކޮށް ބާޠިލު ފޮހެލައި އެއަށް ފުރަގަސްދޭނެއެވެ. ޚުރާފާތްތަކާއި ބިދުޢަތަށް ނައްތާލާނެއެވެ. އަދި މީސްތަކުންގެ މެދުގައި ޢާއްމުވެފައިވާ ފާފަތަކާއި އާދަވެގެން އެބައެއްގެ ތެރޭގައި ހިނގާ ނުބައި އާދަތަކުގެ މަތީގައި މީސްތަކުން އެއްވެ އެކުވެގެން އެގޮތުގައި ތިބުމަށް ގޮވާ ހިތްވަރުދީ ނަހަދާނެއެވެ. އެއީ ދީނުގައި އުފެދޭ ޚުރާފާތާއި ބިދުޢައިގެ ނުބައިކަމުން ސަލާމަތްވުމުގެ އެދުން އެރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ލޯބިކުރާމީހާގެ ހިތުގައި އޮންނާނެތީއެވެ. އެހެނީ ދީނުގައި ކޮންމެ ބިދުޢައަކީ މަގުފުރެދުމެކެވެ. ކޮންމެ މަގުފުރެދުމެއް ގެންދަނީ ނަރަކައަށް ކަމަށްވާތީއެވެ.
މާތްވެގެންވާ މުސްލިމުންނޭވެ! ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ އަޅުގަނޑުމެން ބައިތިއްބާފައިވަނީ المَحَجَّةِ الْبَيْضَاءِ ގައެވެ. އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރައްވާފައިވަނީ "تَرَكْتُكُمْ عَلَى المَحَجَّةِ الْبَيْضَاءِ لَيْلَهَا كَنَهَارِهَا لاَ يَزِيْغُ عَنْهَا بَعْديْ إِلاَّ هَالِكٌ" "ތިމަންނަބިއްޔާ ކަލޭމެން ބައިތިއްބާފައިވަނީ المَحَجَّةِ الْبَيْضَاءِ ގައެވެ. ފަހެ އޭގެ ރޭގަނޑު ދުވާލުފަދައެވެ. ގެއްލި ހަލާކުވެ މަގުއޮޅިފައިވާ މީހަކު މެނުވީ އެމަގުން މޫނު އަނބުރައެއް ނުލާނެއެވެ." މުރާދުކުރައްވަނީ ކީރިތި ޤުރުއާނާއި ސުންނަތެވެ.
مَحَجَّةُ الْبَيْضَاء އަކީ ޖަންގަލި ނުވަތަ ވިނަފަޅާފައިވާ ބިމުގައި މީސްތަކުން ހިނގާބިނގާވުމުގެ ސަބަބުން ފިޠުރީގޮތުން ހެދޭމަގެވެ. ފަހެ އެމަގު ނޫންމަގަކުން ހިނގަންއުޅޭ މީހާ ޖަންގައްޔާއި ކަށިކުނބުރުވަލަށް ވަދެވޭގޮތަށް ޤުރުއާނާއި ސުންނަތަށް ޢަމަލުނުކޮށް ދޫކުރާ މީހާ މަގުފުރެދި މުލްޙިދުވާނޭކަމުގައި ކަނޑައަޅުއްވަނީއެވެ.
ހަމަކަށަވަރުން އަހުރެމެންނަށްވުރެ މާތް ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ބޮޑަށް ލޯބިކުރައްވާފައިވަނީ މާތްވެގެންވާ އަޞްޙާބުންނެވެ. އެއީ ތެދުމަގާއި ނޫރުގެ އަހުލުވެރިންނެވެ. އެބޭކަލުން މާތް ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށް ކުރެއްވިލޯބި އެބޭކަލުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށްވުރެ އެތައް ގުނައަކަށް މަތިވެރިވެފައި އިޚްލާޞްތެރިއެވެ. އެލޯބި ފުންވެފައި އަސަރުގަދަވުމާއެކުވެސް އަޞްޙާބުން އެނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އުފަންދުވަހުގެ ޛިކްރާގެ ލޯބިކުރައްވާފައެއް ނުވެއެވެ. ޛިކްރާ އާކުރުމުގެ ގޮތުން އުފަންދުވަހުގެ އިޙްތިފާލެއް ނުކުރައްވައެވެ. އަދި އެބޭކަލުންގެ ނަފްސުތަކަށް އެނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އުފަންދުވަސް ހޯދުމުގެ ބުރައާއި ތަކްލީފެއްވެސް ނުމެޖައްސަވާމެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެމާތް އަޞްޙާބުން ފަރުވާ ބެހެއްޓެވީ އެނަބިއްޔާ ދެއްކެވި އުޞޫލަށް ނަމޫނާއަށް ޢަމަލުކުރުމަގައެވެ. އެނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ގެންނެވި މާތް ޝަރީޢަތް އެބޭކަލުންގެ ޢަމަލުތަކަށް ލާޒިމުކޮށްގަތީއެވެ. އެނަމޫނާއަށް އެބޭކަލުންގެ ދީނާއި ދުނިޔޭގެ ޢަމަލުތައް ފައްތައި އެއްގޮތްކުރީއެވެ. މިގޮތުން އެބޭކަލުން ދުނިޔޭގެ ޢިއްޒަތާއި އާޚިރަތުގެ ޘަވާބުވެސް ލިބިގަތީއެވެ. رَضِيَ الله عَنْهُم

مِنْ أَيْنَ جَائَتْ بِدْعَةُ المَوْلِدِ؟
(އުފަންދުވަހުގެ ޛިކްރާގެ ބިދުޢަ އައީ ކޮންތާކުން ބާވައެވެ؟)
ސަލާމައި ޞަލަވާތްލެއްވި މާތް ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.
"لَتَرْكَبُنَّ سُنَنَ مَنْ كاَنَ قَبْلَكُمْ شِبْرًا بِشِبْرٍ، وَذِرَاعاً بِذِرَاعٍ، حَتَّى لَوْ دَخَلُوا جُحْرَ ضَبٍّ لَدَخَلْتُمُوْهُ قِيْلَ ياَرَسُولَ اللّه اليَهُودُ وَالنَّصارى؟ قَالَ فَمَنْ غَيْرُهُمْ (رواه الترمذى والأصل في الصحيحين)
"ތިޔަބައިމީހުންގެ ކުރީގައިވި މީހުންގެ މަގުތަކާއި ގޮތްތަކަށް ކަނޑައެޅިގެން ތިޔަބައިމީހުން ސަވާރުވާނެއެވެ. ފަހެ އެބައިމީހުންގެ މަގުތަކާއި ގޮތްތަކަށް ކައިވަތުން ކައިވަތަށް މުށުން މުށަށް ތިޔަބައިމީހުން ތަބަޢަވާނެއެވެ. އެގޮތްތަކާއި އެއްގޮތްކުރެވޭތޯ ގަދައަޅައި ވެވުނުވަރެއް ކުރާނެއެވެ. އެގޮތުން އެބައިމީހުން ޞައްބު (ބޮނޑު ފާޑުގެ ޙައިވާނެއް)ގެ ހޮރަކަށް ވަދެފައިވާނަމަވެސް އެބައިމީހުންނާއި ތަބަޢަވެ އެއްގޮތްކުރުމުގެ ގޮތުން އެހޮރަށްވެސް ތިޔަބައިމީހުން ވަންނާނެއެވެ. އަޞްޙާބުބޭކަލުން ދެންނެވިއެވެ. އެބައިމީހުންނަކީ އެއީ ނަޞާރާއިންނާއި ޔަހޫދީންތޯއެވެ؟ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ. އެނޫން ކޮންބައެއް ހެއްޔެވެ؟
މިނަބަވީ އިންޒާރުގައި ކަނޑައެޅިގެން ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިން (ކްރިސްޓިއަރުން)ނަށް ތަޤްލީދުކުރުމާއި އެބައިމީހުންގެ އާދަތަކަށް ތަބަޢަވުމަކީ މަނާކުރައްވައި ނަހީކުރައްވާފައިވާ ކަމެއްކަން އެނގެއެވެ. މިގޮތުން ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިންގެ އާދަތަކަށް ތަބަޢަވެ އެބައިމީހުން ޢަމަލުތަކާއި އެއްގޮތަށް އުޅޭމީހުންނަށް މިފެނުނީ ކްރިސްޓިއަނުން ޢީސާ ޢަލައިހިއްސަލާމްގެ އުފަންދުވަހުގެ ޛިކްރާ އައުކުރުމުގެ އިޙްތިފާލްތަކާއި ޢީދުތައް ހަދާތަނެވެ. ހަމަ ފެނުމުން ބުނަންފެށީ އަހަރެމެންގެ ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އުފަންދުވަހުގެ ޛިކުރާ އައުކުރުމުގެ ޙަފްލާތައް ހަދަން ވާޖިބުވާނޭކަމުގައެވެ. އެހެނީ ނަޞާރާއިން އެމީހުންގެ ނަބިއްޔާގެ އުފަންދުވަހުގެ ޛިކްރާގެ ޙަފްލާތައް ހަދާއިރު އަހަރެމެންގެ ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އުފަންދުވަހުގެ ޛިކްރާ އައުކޮށް ނަހަދަންވީ ކީއްވެގެން ހެއްޔެވެ؟ އަހަރެމެންގެ ނަބިއްޔާއީ ޚާތިމުއް ނަބިއްޔީން ވަ އިމާމުލް މުރްސަލީން އެވެ. ވީމާ އަހަރެމެންގެ ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އުފަންދުވަހުގެ ޛިކްރާ އައުކުރުން މާ އައުލާކަންބޮޑެވެ. މިގޮތުން ނަޞާރާއިންގެ މިޢަމަލާ، އިސްލާމުންގެ މިޢަމަލާ ދެމެދުގައި ބާޠިލު އަދި ފާސިދު ޤިޔާސް އުފެއްދީއެވެ. ފަހެ ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިންގެ ޢަމަލުތަކަށް ވާގިދޭ ޚުރާފީންނާއި ބިދުޢަވެރީން ޤަޞްދުކޮށްފައިވަނީ ސުންނަތަށް ޢަމަލުކުރުން ދޫކޮށްލައި، އެނަބިއްޔާ ދެއްކެވި ނަމޫނާއަށް ތިމާގެ ޢަމަލުތައް ފައްތައި އެއްގޮތްކުރުމުގެ ބަދަލުގައި ދޮގުވެރި ގޮތްތަކާއި ސޫރަތަކުގައި ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ އިޝްރިހާރު ކުރުމެވެ. އެމާތް ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައާ މެދު "ހަޖޫ" ހެދުމެވެ. ނަޢޫޛު ބިﷲ
وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (النساء 115)
ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވަނީ "ތެދުމަގާއި ހިދާޔަތު ފައުޅުވުމަށްފަހު ރަސޫލާއާ ޚިލާފުކޮށް ހަދާމީހުން ދަންނާށެވެ! އަދި މުއުމިނުންގެ މަގުނޫން އެހެން މަގުތަކަށް ތަބަޢަވާމީހުންވެސް ދަންނާށެވެ. އެމީހުން މަގުފުރެދުން ޚިޔާރުކުރި ފަދައިން އެމަގުފުރެދުމުގެ ތެރޭގައި ތިމަންރަސްކަލާންގެ އެބައިމީހުން ބައިތިއްބަވާ ހުށީމެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ޤިޔާމަތްދުވަހުން ޖަހައްނަމައަށް ވައްދަވާ ހުށީމެވެ. އެއީ ވަރަށް ނުބައިކަން ބޮޑުވެގެންވާ ތަނެކެވެ."
އަދިވެސް ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ވެއެވެ.
فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (النور 63)
"ރަސޫލާގެ އަމުރާއި ކަންތަކަށް ޚިލާފުކުރާމީހުން ދެނެތިބެ ޚުޝިޔާރުވާށެވެ އެއީ ދުނިޔޭގައި އެބައިމީހުންނަށް ޖެހިދާނޭ ފިތުނައާއި މުޞީބާތަށެވެ. އަދި ޤިޔާމަތްދުވަހުން ލިބޭނޭ ވޭންދެނިވި ޢަޛާބާއި މެދުގައެވެ."
މާތް ﷲ! ޚުރާފާތާއި ބިދުޢައިގެ ނުބައިކަމުން އަޅަމެން މިންޖުކުރައްވައި ކީރިތި ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ނޫރާނީ ހިދާޔަތާއި ސުންނަތަށް ތަބަޢަވެ، އެނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ދެއްކެވި އެންމެހެއު ރަނގަޅު ނަމޫނާއާއި އެއްގޮތަށް އަޅަމެންގެ ޢަމަލުތައް އެއްގޮތްކުރުމުގެ ތައުފީޤުދެއްވައި ދަރުމަ ކުރައްވާނދޭވެ!
.............
އަލްމިމްބަރު :ނަމްބަރު 3، ރަބީޢުލްއައްވަލު 1405 ހ ގެ ޢަދަދުން ނަގާފައި

Read more...

ޙަދީޘްގެ ޢިލްމު

އަލްއަޚް ޔާސީން ނަސީމު އަބޫބަކުރު، ލ.މާވަށް

ޙަދީޘް ޢިލްމު ނުވަތަ ޢުލޫމުލް ޙަދީޘަކީ "ޙަދީޘް ގަބޫލުކުރުމަށް ނުވަތަ ރައްދުކުރުމަށްޓަކައި، ސަނަދާއި މަތުނުގެ ޙާލަތްތައް ދެނެގަންނާނެ ޤަވާޢިދުތަކާއި އުޞޫލުތައް އަންގައިދޭ ޢިލްމެވެ."
(ސަނަދު ނުވަތަ އިސްނާދަކީ މަތުނާއި ހަމައަށް ފޯރުކޮށްދޭ ނުވަތަ ވާޞިލުކޮށްދޭ ރާވީންގެ ސިލްސިލާއެވެ. އެއީ ޞަޙާބީބޭކަލެއްގެ ފަރާތްޕުޅުން ފެށިގެން އެޙަދީޘެއް އެންމެފަހުން ރިވާކުރައްވާ ބޭފުޅަކާއި ހަމައަށެވެ. މަތުނަކީ ސަނަދު ނިމޭހިސާބުން ފެށިގެން ދެން އޮންނަބައެވެ. ނުވަތަ އެއީ ޙަދީޘެވެ)

ޢުލޫމުލް ޙަދީޘް އުފެދިގެން އައި ގޮތާއި މިޢިލްމުގެ ތާރީޚު
ޚަބަރެއް ލިބިއްޖެ ނަމަ އެކަމެއް ޤަބޫލުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރަންވީ ގޮތް މާތްﷲ ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި އަންގަވާދެއްވާފައި ވެއެވެ.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ (الحجرات ٦)
މާނައީ "އޭ إيمانވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެގާތަށް فاسقއަކު خبرއަކާއިގެން އަތުވެއްޖެނަމަ، އޭގެ ދޮގުތެދުބަލައި، حقيقة ހޯދާށެވެ! (އެއީ) ނޭނގިތިބެ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ބަޔަކަށް ގެއްލުންދެވިދާނެތީއެވެ. ފަހެ، އެހެންވެއްޖެނަމަ، ތިޔަބައިމީހުން ކުރިކަންތަކުގެ މައްޗަށް ހިތާމަކުރާ ބަޔަކުކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން ވެދާނެތެވެ."

އަދި އެކަމުގެ އަސާސީ އުޞޫލުތަކާއި، ހަމަތައް މާތް ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ގެ ސުންނަތުގައި ބަޔާން ކުރައްވާފައިވެއެވެ.

މާތްﷲއާއި އެކަލާނގެރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އަމުރުފުޅުތަކަށް ކިޔަމަންވުމުގެ ގޮތުން ޞަޙާބީ ބޭކަލުން އެބޭކަލުންނަށް ލިބިވަޑައިގަންނަވާ ޚަބަރުތަކުގެ ދޮގު ތެދު ބައްލަވާ ޙަޤީޤަތް ހޯއްދެވިއެވެ. ޚަބަރު ގެންނަމީހެއްގެ ތެދުވެރިކަމާބެހޭ ގޮތުން ޝައްކެއް އުފެދިއްޖެނަމަ އެބޭކަލުން ވަކިންބޮޑަށް އެކަމުގެ ޙަޤީޤަތް ބައްލަވާ ހެއްދެވިއެވެ. މިގޮތުން ސަނަދުގެ މުހިންމުކަމާއި އެކަމުގެ އަގުބޮޑުކަން، ވަޒަންވެ ހާމަވެގެން ދިޔައެވެ. އަދި ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ޙަދީޘްތައް އައިސްފައިވަނީ ޞައްޙަގޮތުގައި އިތުބާރާއި އެކުގައިކަން އެނގިގެންދެއެވެ.

އަލްއިމާމު މުސްލިމު އެކަލޭގެފާނުގެ ޞަޙީޙުގެ މުޤައްދިމާގައި އިބުނު ސީރީނުގެ އަރިހުން ރިވާކުރައްވާފައި ވެއެވެ. އެބައިމީހުން، އެބަހީ އަޞްޙާބު ބޭކަލުން، އެޖީލުގެ ކުރީކޮޅުގައި، ޚަބަރު ގެންނަފަރާތްތަކާމެދު، އެބަހީ ޙަދީޘްގެ ސަނަދާ ބެހޭގޮތުން، ސުވާލެއް ނުކުރައްވައެވެ. ނަމަވެސް ފިތުނަވެރިކަން އުފެދުމުން ޙަދީޘް ރިވާކުރާ މީހުންނާ ބެހޭގޮތުން ސުވާލުކުރަން ފެށުނެވެ. އެބޭކަލުންގެ ގާތަށް ޚަބަރެއް އަތުވެއްޖެނަމަ އެބޭކަލުން ވިދާޅުވެތެވެ. ތިޔަ ޚަބަރު ގެނައީ ކޮންބައެއްގެ ފަރާތުންތޯ ތިމަން ބޭކަލުންނަށް ބުނެދޭ ހުށިކަމެވެ. ދެން އޭގެތެރެއިން ސުންނަތުގެ އަހުލުވެރިން ( ބިދުޢަތަކުން އެއްކިބާވެ ޤުރުއާނާއި ސުންނަތަށް ތަބަޢަވެ އުޅޭމީހުން) ރިވާކުރައްވާފައިވާ ޙަދީޘްތައް ޤަބޫލުކޮށް ބިދުޢައިގެ އަހުލުވެރިންގެ ޙަދީޘްތައް ރައްދުކޮށް ދޫކޮށްލައްވައެވެ.

ޙަދީޘް އޭގެ ސަނަދު ނެތިއްޖެނަމަ ގަބޫލެއް ނުކުރެވެއެވެ. އެހެނީ ޙަދީޘް ގަބޫލު ކުރެވޭނީ ކީރިތި ރަސުލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އަރިހުން ރިވާ ކުރެވެމުން އައިސްފައިވާ ސިލްސިލާއާއި އެކުގައެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން الجرح والتعديل (ރާވީންނަށް ފާޑުކިއުން) ގެ ޢިލްމާއި ރާވީންގެ ޙަޤީޤަތް ތަކާއި ބެހޭގޮތުންނާއި އަދި މިނޫންވެސް ޙަދީޘާއި ގުޅުންހުރި ޢިލްމުތައް ފެށިގެން އައެވެ. އަދި ޙަދީޘްޢިލްމު، ފުޅާވެ ތަނަވަސްވެގެން ދިޔައެވެ. އޭގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން އެ ޢިލްމުތައް ފޮތްތަކުގައި ލިޔެވެން ފެށުނެވެ. އެހެން ނަމަވެސް އެއިރު ޙަދީޘު ޢިލްމު ލިޔެވިފައި ހުރީ އެހެނިހެން ޢިލްމުތަކުގެތެރޭގައި ހިމެނިގެންނެވެ. ވަކި މުސްތަޤިއްލު ޢިލްމެއްގެ ގޮތުގައެއްނޫނެވެ. މިސާލަކަށް އުޞޫލުޢިލްމާއި ފިޤުހުޢިލްމުގެ ތެރޭގައެވެ. އަލްއިމާމު އައްޝާފިޢީ، އެކަލޭގެފާނުގެ الرسالة އާއި الأمّ މިދެފޮތުގައިވެސް ޙަދީޘު ޢިލްމާއި ބެހޭގޮތުން ލިއުއްވާފައި ވެއެވެ.

އިސްވެ ދިޔަގޮތަށް ކަންތައްތައް ހިނގަމުންގޮސް ޢުލޫމުލްޙަދީޘް މުސްތަޤިއްލު ޢިލްމެއްގެ ގޮތުގައި ވަކިވެގެން ދިޔައީ ހިޖުރައިން ހަތަރުވަނަ ޤަރުނުގެ ތެރޭގައެވެ. މިގޮތުން ޢުލޫމުލް ޙަދީޘް އެންމެ ފުރަތަމަ ވަކި ޢިލްމެއްގެ ގޮތުގައި ނުވަތަ ވަކި ފަންނެއްގެ ގޮތުގައި ލިއުއްވި އެއްބޭކަލަކީ އަލްޤާޟީ އަބޫ މުޙައްމަދު އަލްޙަސަނުބުނު ޢަބުދުއްރަޙުމާނު ބުނު ޚައްލާދު އައްރާމުހުރްމުޒީ (360ހ) އެވެ. އެކަލޭގެފާނު ލިއުއްވި ފޮތަކީ المحدّث الفاصل بين الراوي و الواعي (އަލްމުޙައްދިޘުލްފާޞިލު ބައިނައްރާވީ ވަލްވާޢީ) އެވެ.

ޙަދީޘު ޢިލްމުގައި ލިއުއްވާފައިވާ ބައެއްފޮތްތައް:
الكفاية في علم الرواية – الخطيب البغدادي (463ހ)
علوم الحديث – ابن الصلاح ( 643ހ)

Read more...

ސުންނަތް: އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ ދެވަނަ މަޞްދަރު

ޑރ ޢަބްދުލްމަޖީދު ޢަބްދުލްބާރީ

"ޤުރުއާން ޤަބޫލު ކުރިއަސް އަހަރެމެންނަށް ސުންނަތް ޤަބޫލު ނުކުރެވޭނޭ ކަމުގައި ދަޢުވާކުރާ ބަޔަކު އިސްލާމުންނަށް ނިސްބަތްވާ މީހުންގެ ތެރޭގައި އެބައުޅެއެވެ. ޙަދީޘްކުރައްވާފައިވެއެވެ. "މިއުއްމަތުގެ ބަޔަކު ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ބަސްފުޅު ދޮގުކުރާ ދުވަހެއް އައުން ވަރަށް ގާތެވެ. އެފަދަ މީހަކަށް ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ޙަދީޘްފުޅު އިވޭ ހިނދު ބޮޑާކަމާއިއެކު ލެނގިލައިގެންހުރެ ބުނާނެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނާއި އަހަރެމެންނާ ދެމެދު މިވަނީ ﷲގެ ފޮތެވެ. ފަހެ މިފޮތުގައި ޙަލާލުކަމުގައި އައިސްފައިވާ ކަމެއްވިއްޔާ އެކަމަކީ ޙަލާލުކަމެއް ކަމުގައި އަހަރެމެން ބަލާފާނަމެވެ. އަދި މިފޮތުގައި ޙަރާމްކަމެއް ކަމުގައި އައިސްފައިވާ ކަމެއްވިއްޔާ އެއީ ޙަރާމްކަމެއް ކަމުގައި އަހަރެމެން ބަލާފާނަމެވެ.""

މިމަޒުމޫނުގައި އަޅުގަނޑު ބަލާފައިވާނީ ސުންނަތަކީ އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ މަޞްދަރެއްގެ ޙައިޘިއްޔަތުންނެވެ. އެހެން ޢިބާރާތަކުން ދަންނަވާ ނަމަ ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތަކީ މުސްލިމުން އެއަށް ޢަމަލު ކުރުން ވާޖިބު އެއްޗެއްކަން ސާބިތުކޮށް ދިނުމުގެ މައްޗަށެވެ. މިމައްސަލައަކީ ފަހަކަށް އައިސް މުސްލިމުންގެ ތެރެއިން ގިނަ ބަޔަކަށް އޮޅިފައިވާ މައްސަލައެކެވެ. ޤުރުއާން ޤަބޫލު ކުރިއަސް އަހަރެމެންނަށް ސުންނަތް ޤަބޫލު ނުކުރެވޭނޭ ކަމުގައި ދަޢުވާކުރާ ބަޔަކު އިސްލާމުންނަށް ނިސްބަތްވާ މީހުންގެ ތެރޭގައި އެބައުޅެއެވެ. މީގެ ތެރެއިން ބައެއް މީހުން ބުނަނީ ސުންނަތް އަހަރެމެންނާ ހަމައަށް އައިސްފައިވަނީ އެހާ އިތުބާރު ހުރި ގޮތަކަށް ނޫނެވެ. އަނެއް ބަޔަކު ބުނަނީ ޤުރުއާނުގައި އައިސްފައިވާ ޙުކުމުގެ އިތުރަށް ސުންނަތުން އައިސްފައިވާ ޙުކުމެއް ޤަބޫލު ނުކުރެވޭނޭ ކަމުގައެވެ. ހަމަ އެފަދައިން މުސްލިމުންގެ ތެރެއިން ގިނަ ބަޔަކަށް ހީވެފައި އޮންނަނީ ސުންނަތުން ސާބިތުވިއަސް ޤުރުއާނުގައި އޭގެ ޙުކުމް އައިސްފައިނުވާ ކޮންމެ ކަމަކީ ކުރުމުން ޘަވާބު ލިބޭ އަދި ނުކޮށް ދޫކޮށް ލިޔަސް ޢަޛާބު ނުލިބޭ ކަމެއް ކަމަށެވެ.

އާދެ! ސުންނަތަކީ ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އަރިހުން ސާބިތުވެފައިވާ އެކަލޭގެފާނުގެ އެންމެހައި ބަސްފުޅު ތަކާއި އެކަލޭގެފާނު ކުރައްވާފައިވާ އެންމެހައި ކަންތައްތަކާއި އެކަލޭގެފާނުގެ ކުރިފުޅު މަތީގައި ކަމެއް ހިނގައި އެކަމަކަށް އިންކާރު ނުކުރެއްވި ކޮންމެ ކަމެކެވެ. ބައެއް ފަހަރު ބިދުޢަތުގެ އިދިކޮޅު މާނައަށްވެސް ސުންނަތޭ ކިޔައެވެ. މިވެނި ކަމަކީ ސުންނަތެކެވެ. އެވެނި ކަމަކީ ބިދުޢަތެކެވެ ބުނާ ބީދައިންނެވެ. އެބަހީ އަޅުކަމެއްގެ ގޮތުގައި ކުރަން ސުންނަތުން ސާބިތުވާ ކަންކަމާއި ސާބިތުނުވާ ކަންކަމެވެ.

ފިޤްހު ޢިލްމުވެރިންގެ އިޞްތިލާޙްގައި ޢިބާދާތުގެ ކަންތައްތަކުގެ ތެރެއިން ސުންނަތް ކަންތަކަކީ އެކަމެއް ކުރުމުން ޘަވާބުލިބޭ އަދި ނުކޮށް ދޫކޮށް ލިއަސް ޢަޛާބު ނުލިބޭ ކަންކަމެވެ. މީގެތެރޭގައި ރަވާތިބު ސުންނަތާއި ޝައްވާލު މަހުން ހަދުވަހު ރޯދަ ހިފުމާއި އެއްފަހަރަށް ވުރެ ގިނަ ފަހަރަށް ޙައްޖުވުން ފަދަ ކަންކަން ހިމެނެއެވެ.

ކީރިތި ޤުރުއާނާ ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތަކީ އިސްލާމްދީނުގެ މައިގަނޑު ދެ މަޞްދަރެވެ. ޤުރުއާނާ ސުންނަތާ ދެމެދު ވާ ގުޅުމަކީ ޝަހާދަތުގެ ދެކަލިމައާ ދެމެދު ވާ ގުޅުމެވެ. އެދެކަލިމަ އެކަތި އަނެކައްޗާ ވަކިނުވާ ފަދައިން ޤުރުއާނާ ސުންނަތާވެސް ވަތްކެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. ޝަހާދަތުގެ ދެކަލިމަ ދުލުން ކިޔައި އެއަށް އީމާން ނުވާހާ ހިނދަކު އެއްވެސް މީހެއްގެ އީމާންކަން ފުރިހަމަ ނުވާ ފަދައިން ޤުރުއާނާއި ސުންނަތް ޤަބޫލުކޮށް މިދެމަޞްދަރުގެ ޙުކުމްތަކަށް ތަބާ ނުވަނީސް އެމީހުންގެ އީމާންތެރިކަން ފުރިހަމައެއް ނުވާނެއެވެ.

ޝައްކެއްނެތް ގޮތުގައި އިސްލާމްދީނުގެ ހުރިހާ ޙުކުމް ތަކުގެ ތަފްޞީލު ޤުރުއާނުގައި އިސްފައެއް ނުވެއެވެ. ޤުރުއާނުގައި ގިނަ ޙުކުމް ތައް އައިސްފައިވަނީ އިޖްމާލީ ގޮތެއްގައެވެ. ނަމަވެސް އޭގެ ތަފްޞީލާއި އެކަން ކުރަންވީގޮތް އައިސްފައިވަނީ ސުންނަތުގައެވެ. ރަސޫލު ކަމާއިގެން ފޮނުއްވި އިރު އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ބާވައި ލެއްވި ޤުރުއާނުގައިވާ ޙުކުމްތައް މީސްތަކުންނަށް ބަޔާންކޮށް ދެއްވުމަށް މާތްﷲ ވަނީ އެކަލޭގެފާނަށް އަމުރު ކުރައްވާފައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީ ކުރައްވާފައިވަނީ މިފަދައިންނެވެ.
وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (النحل44)
މާނައީ: "އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނަށް ޤުރުއާން ބާވައި ލެއްވީ އެބައިމީހުންނަށް ބާވައިލެއްވި ތަކެތި މީސްތަކުންނަށް ކަލޭގެފާނު ބަޔާންކޮށް ދެއްވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ފިކުރު ކުރުމަށްޓަކައެވެ."

ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަވަނީ ޤުރުއާނުގައިވާ އެންމެހައި ޙުކުމް ތަކާއި އިރުޝާދުތައް މީސްތަކުންނަށް ޢަމަލީ ގޮތުން ދަސްކޮށް ދެއްވާފައެވެ. ބަޔާން ކޮށްދެއްވާ ފައެވެ. މުސްލިމުންގެ މައްޗަށް ޙައްޖު ފަރުޟު ކުރެއްވިކަން ޤުރުއާނުގައި މާތްﷲ އަންގަވާފައި ވެއެވެ. ނަމަވެސް ޙައްޖުގެ އަޅުކަންތައް ފުރިހަމަ ކުރާނޭ ގޮތުގެ ތަފްޞީލު ޤުރުއާނުގައި އައިސްފައެއް ނުވެއެވެ. އެކަންތައްތައް އައިސްފައިވަނީ ސުންނަތުގައެވެ. ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަވަނީ އަމިއްލަފުޅަށް ޙައްޖުވެ ވަޑައިގެން ޢަމަލީ ގޮތުން ޙައްޖުގެ އަޅުކަން އަދާ ކުރަންވީ ގޮތް މީސްތަކުންނަށް ދަސްކޮށް ދެއްވާފައެވެ. އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ކިބައިން ޙައްޖުގެ އަޅުކަން އަދާ ކުރާނޭ ގޮތް ތިޔަބައިމީހުން ލިބިގަންނާށޭވެސް ޙައްޖުގެ އަޅުކަން އަދާ ކުރެއްވުމުގެ ތެރޭގައި ޙަދީޘް ކުރައްވާފައި ވެއެވެ. ޒަކާތްވެސް ފަރުޟު ކުރެއްވިކަން ޤުރުއާނުގައި އައިސްފައި ވެއެވެ. ނަމަވެސް ޒަކާތް ނެރެންވާ މިންވަރާއި ނިޞާބާއި، ޒަކާތް ނެރެން ޖެހެނީ ޙަޥްލު ހަމަވުމުން ކަމާއި މިކަންކަމުގެ ތަފްޞީލުވެސް އައިސްފައިވަނީ ސުންނަތުގައެވެ. އަދި ކިއެއްތޯއެވެ. އިސްލާމްދީނުގެ އެންމެ މުހިންމު ރުކުން ކަމުގައިވާ ނަމާދުގެ ރަކުޢަތް ތަކުގެ ޢަދަދާއި އެނަމާދުގެ ރުކުންތަކާއި ފަރުޟުތައް އަދި ނަމާދު ކުރަންވީ ގޮތުގެ ތަފްޞީލުވެސް ޤުރްއާނުގައި އައިސްފައެއް ނުވެއެވެ. އެހެން ކަމުން އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘް ކުރައްވާފައިވެއެވެ.
"صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُوْنِي أُصَلِّي"
މާނައީ: ތިމަންކަލޭގެފާނު ނަމާދު ކުރައްވަނިކޮށް ތިޔަބައިމީހުން ދުށްގޮތަށް ތިޔަބައި މީހުން ނަމާދު ކުރާށެވެ. ކަން މިހެން ހުރުމާއެކު އަޅުގަނޑުމެން ދަންނަން ޖެހޭ ޙަޤީޤަތަކީ ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތަކީ އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ ބައެއް ކަމެވެ. އަދި އެއީ އެކަލޭގެފާނަށް އިއްވަވާފައިވާ ވަޙީގެ ބައެއް ބައެއްވެސް ކަމެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީ ބަސްފުޅުގައިވަނީ މިފަދައިންނެވެ.
وَمَا يَنْطِقُ عَن الْهَوَى . إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحَى . (النجم 4.3)
މާނައީ: އަދި އެކަލޭގެފާނު (ރަސޫލާ) އަމިއްލަ އެދުންފުޅަށް ވާހަކަ ފުޅެއް ނުމެ ދައްކަވާމެއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ވާހަކަފުޅަކީ، އެކަލޭގެފާނަށް ވަޙީ ކުރެވުނު ވަޙީއެއް ފިޔަވައި އެހެން އެއްޗެއް ނޫނެވެ. ކީރިތި ޤުރުއާން އަޅުގަނޑުމެންނާ ހަމައަށް އައިސްފައިވަނީ ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ދޫފުޅު މަތިން ކަމުގައި ވީ ހިނދު އެކަލޭގެފާނުގެ ސުންނަތަށް އީމާންނުވާ މީހާ ޙަޤީޤަތުގައި ޤުރުއާނަކަށްވެސް އީމާންވާ ކަމުގައި ނުވެއެވެ. އަދި ﷲ އަށް ކިޔަމަންވާ މީހަކު ކަމުގައި ނުވެއެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީ ކުރައްވާފައި ވަނީ މިފަދައިންނެވެ.
مَنْ يُطِعْ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً (سورة النساء 80)
މާނައީ: "ރަސޫލާއަށް ކިޔަމަން ގެންފި މީހާ ހަމަކަށަވަރުން ﷲއަށް ކިޔަމަން ގެންފިއެވެ. އަދި (ﷲ އާ އެކަލާނގެ ރަސޫލާއަށް ކިޔަމަންނުވެ) ފުރަގަސްދީފި މީހާ ދަންނާށެވެ. ފަހެ ތިމަން ރަސްކަލާގެ އެކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ބާރުވެރިއެއް ކަމުގައި ނުފޮނުއްވަމެވެ. އެބަހީ އެފަދަ ނުކިޔަމަންތެރިންނަށް، އެބައިމީހުންގެ ނުކިޔަމަންތެރި ކަމުގެ އުޤޫބާތް ދެއްވާ ހުށީ ތިމަން ކަލާނގެއެވެ."
އަދިވެސް ވަޙީ ކުރައްވާފައި ވެއެވެ.
" وَمَا آتَاكُمْ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا "(الحشر 7)
މާނައީ: އަދި ރަސޫލާ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގެނެސް ދެއްވި ކޮންމެ އެއްޗެއްގައި ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ހިފާށެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނަހީ ކުރެއްވި ކޮންމެ ކަމަކުން ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ދުރުވެ ގަންނާށެވެ. މާތްﷲ ވަޙީ ކުރައްވާފައި ވެއެވެ.
"مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً" (النساء 80)
މާނައީ: އަދި ރަސޫލައަށް ކިޔަމަން ގެންފި މީހާ ﷲއަށް ކިޔަމަން ގެންފިކަން ކަށަވަރެވެ.
ހަމަ މިމާނާގައި އިތުރު އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘް ކުރައްވާފައި ވެއެވެ.
'مَنْ أَطَاعَنِي فَقَدْ أَطَاعَ اللهَ, وَمَنْ عَصَانِي فَقَدْ عَصَى اللهَ' ( البخاري)
މާނައީ: "ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ކިޔަމަންގެންފި މީހާ ހަމަކަށަވަރުން ﷲއަށް ކިޔަމަން ގެންފިއެވެ. އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ނުކިޔަމަންތެރި ވެއްޖެ މީހާ ހަމަކަށަވަރުން ﷲއަށް އުރެދިއްޖެއެވެ."
އަދިވެސް ޙަދީޘް ކުރައްވާފައި ވެއެވެ.

'كُلُّ أُمَّتِي يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ أَبَى, قِيْلَ: وَمَنْ يَأْبَى؟ قاَلَ: مَنْ أَطَاعَنِي دَخَلَ الْجَنَّةَ وَمَنْ عَصَانِي فَقَدْ أَبَى'(البخاري)
މާނައީ: "ތިމަން ކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތުގެ މީހުން ތެރެއިން ދެކޮޅު ހަދައިފި މީހަކު މެނުވީ އެންމެންވެސް ސުވަރުގެ ވަންނަ ހުއްޓެވެ. އެހިނދު އަޞްޙާބު ބޭކަލަކު ދެންނެވިއެވެ. އޭﷲގެ ރަސޫލާއެވެ! ދެކޮޅު ހަދަނީ ކާކުތޯއެވެ؟ ޙަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ. ތިމަން ކަލޭގެފާނަށް ކިޔަމަން ގެންފި މީހެއް ނަމަ ސުވަރުގެ ވަންނަ ހުއްޓެވެ. އަދި ތިމަން ކަލޭގެފާނަށް ނުކިޔަމަންތެރި ވެއްޖެ މީހާ ހަމަ ކަށަވަރުން ދެކޮޅު ހަދައިފިއެވެ."
ޤުރުއާނުގައި ވާރިދު ވެފައި ނެތަސް ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ކުރައްވާ ޙުކުމެއް ނަމަ އެއީ މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް ވަޙީގެ ޛަރީޢާއިން އަންގަވައިގެން ކުރައްވާ ޙުކުމެކެވެ. މީގެ ބައެއް ހެކިތައް މިތާނގައި ނަކަލުކޮށް ލާނަމެވެ.
ބަދުއަޚްލާގީ މައްސަލައެއްގައި ބެދިފައިވާ މީހެއްގެ ބައްޕައަކު އެއްދުވަހަކު އައިސް ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އަރިހުގައި ދެންނެވިއެވެ. އޭﷲ ގެ ރަސޫލާއެވެ! އަހަރެމެންގެ މެދުގައި ﷲ ގެ ފޮތުގައިވާ ގޮތަށް ޙުކުމް ކޮށްދެއްވާށެވެ. އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ. ﷲ ގަންދެއްވައި ވިދާޅުވަމެވެ. ހަމަކަށަވަރުންވެސް ތިބާގެ ދެމީހުންގެ މެދުގައި ﷲގެ ފޮތުގައިވާ ގޮތަށް ޙުކުމް ކޮށްދެއްވާ ހުށީމެވެ. މިހެން ޙަދީޘް ކުރައްވައި، ދަޢުވާ ހުށަހެޅި މީހާގެ ދަރިފުޅުގެ މައްޗަށް، ސަތޭކަ އެތިފަހަރުން ހައްދު ޖަހައި އެއްއަހަރު ދުވަހަށް އަރުވާ ލުމަށް ޙުކުމް ކުރެއްވިއެވެ. (މުސްލިމް)

މިޙަދީޘްގައި އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވެފައިވާ ގޮތުން، ޙުކުމް ކުރެއްވީ ﷲގެ ފޮތުގައިވާ ގޮތަށެވެ. ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި އަރުވާލުމުގެ ޙުކުމެއް އައިސްފައެއް ނުވެއެވެ. އެހެން ނަމަވެސް އެއީ ޤުރުއާނުގެ ޙުކުމް ކަމުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ ޞަރީޙަ ބަސްފުޅުން އެވަނީ ބަޔާންކޮށް ދެއްވާފައެވެ. އެހެން ކަމުން ޤުރުއާނުގައި ކަނޑައެޅިގެން އައިސްފައި ނުވިނަމަވެސް ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ކުރައްވާ ފައިވާ ޙުކުމްތަކަކީ ނުވަތަ އެކަލޭގެފާނު ކުރައްވާފައިވާ އަމުރުފުޅު ތަކާއި ނަހީ ތަކަކީ ﷲގެ އަމުރުފުޅަށް ކުރައްވާ ފައިވާ ޙުކުމް ތަކެކެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އަމުރުފުޅަށް ކުރައްވާފައިވާ އަމުރުފުޅު ތަކާއި ނަހީތަކެވެ.

އަލްބައިހަޤީ ގެ ރިވާޔަތެއްގައި ވެއެވެ. ޢިމްރާން ބިން ޙުޞައިން ރަޟިޔަﷲ ޢަންހު ޝަފާޢަތުގެ ވާހަކަ އައިސްފައިވާ ޙަދީޘެއް ވިދާޅުވެ ދެއްވުމުން އަޑު އަހަން ތިބި މީހުންގެ ތެރެއިން މީހަކު ބުންޏެވެ. ތިޔަވިދާޅުވާ ޙަދީޘް ތަކަކީ ޤުރުއާނުގައި އެއިގެ އެއްވެސް އަޞްލެއް ފެންނަންނެތް ޙަދީޘް ތަކެކެވެ. އެހިނދު ޢިމްރާން ވަރަށް ބޮޑަށް ކޯފާވެ ވަޑައިގެން އެމީހާއާ ދިމާއަށް ވިދާޅުވިއެވެ. ކަލޭ ޤުރުއާން ކިޔެވިން ހެއްޔެވެ؟ އޭނާ އާދޭހޭ ދެންނެވުމުން ވިދާޅުވިއެވެ. އެހެންވެއްޖެއްޔާ ޤުރުއާނުގައި ޢިޝާ ނަމާދުގައިވަނީ ހަތަރު ރަކުޢަތް ކަމަށާއި މަޢްރިބް ނަމާދުގައި ތިން ރަކްޢަތް ކަމަށާއި ފަތިސް ނަމާދުގައި ވަނީ ދެ ރަކްޢަތް ކަމަށާއި މެންދުރު ނަމާދުގައި ހަތަރު ރަކުޢަތް ކަމަށާއި ޢަޞްރު ނަމާދުގައި ހަތަރު ރަކްޢަތް ކަމުގައި އެބަވޭހެއްޔެވެ؟ އޭނާ ނޫނެކޭ ދެންނެވިއެވެ. ވިދާޅުވިއެވެ. އެހެން ވެއްޖެއްޔާ މިވާހަކަ ކަލޭމެންނަށް އެނގުނީ ކޮން ބައެއްގެ ފަރާތުން ހެއްޔެވެ؟ އަހަރެމެންގެ ފަރާތުން ނޫން ހެއްޔެވެ؟ އަހަރެމެންނަށް އެކަންތައް އެނގުނީ ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އަރިހުންނެވެ. ޤުރުއާނުގައި ކޮނެމް ސާޅީސް ބަކަރިން ބަކަރިއެއް ޒަކާތަށް ނެރޭށެވެ އެބައޮތް ހެއްޔެވެ؟ އަދި މިވެނި ވަރަކުން ޖަމަލެއް ނެރޭށެވެ އެބައޮތް ހެއްޔެވެ؟ އަދި މިވެނި ވަރަކުން ދިރުހަމެކޭ އެބައޮތް ހެއްޔެވެ؟ އޭނާ ނޫނެކޭ ދެންނެވިއެވެ. ވިދާޅުވިއެވެ. އެހެން ވެއްޖެއްޔާ މިވާހަކަ ކަލޭމެންނަށް އެނގުނީ ކޮންބައެއްގެ ފަރާތުން ހެއްޔެވެ؟ އަހަރެމެންނަށް އެކަންތައް އެނގުނީ ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އަރިހުންނެވެ. އަދި ވިދާޅުވިއެވެ. ޤުރުއާނުގައި: وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ (الحـج 29) މާނައީ: އަދި ގެފުޅުގެ ވަށައިގެން ޠަވާފު ކުރާ ހުށި ކަމެވެ. މިފަދައިން އައިސްފައިވާ ހިނދު ގެފުޅުގައި 7 ފަހަރު މިފަދައިން އައިސްފައިވާ ހިނދު ގެފުޅުގައި 7 ފަހަރު ޠަވާފުކޮށްފައި މަޤާމް އިބްރާހީމްގެ ފަހަތުގައި ދެރަކްޢަތް ނަމާދެއް ކުރާށޭ ވޭހެއްޔެވެ؟ ޤުރުއާނުގައި މާތްﷲ ވަޙީކުރައްވާ ފައިވާ މިބަސްފުޅު ތިޔަބައިމީހުން ނާހަނީ ހެއްޔެވެ؟ وَمَا آتَاكُمْ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا (الحشر 6) މިހެން ވިދާޅުވެފައި ޢިމްރާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނޭގޭ ކިތަންމެ އެއްޗެއް އަހަރެމެންވަނީ ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އަރިހުން ލިބިގެންފައެވެ.

ޖާބިރު ބުނު ޢަބްދުﷲ ގެ އަރިހުން އަލްޙާކިމާއި އައްތިރުމިޒީއާއި އިބުނު މާޖާ ރިވާ ކުރެއްވިއެވެ. ޖާބިރު ވިދާޅުވިއެވެ. المقدام بن معدي كرب ވިދާޅުވަނިކޮށް ތިމަން އަޑު އެހީމެވެ. ޚައިބަރު ހަނގުރާމައިގެ ދުވަހު ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ އެއްޗެހި ތަކެއް ޙަރާމް ކުރެއްވިއެވެ. ތިޔައިގެ ތެރެއިން މީހަކު – އެބަހީ މިއުއްމަތުގެ ބަޔަކު – ތިމަން ކަލޭގެފާނުގެ ބަސްފުޅު ދޮގުކުރާ ދުވަހެއް އައުން ވަރަށް ގާތެވެ. އެފަދަ މީހަކަށް ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ޙަދީޘްފުޅު އިވޭ ހިނދު ބޮޑާކަމާއިއެކު ލެނގިލައިގެންހުރެ ބުނާނެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުނާއި އަހަރެމެންނާ ދެމެދު މިވަނީ ﷲގެ ފޮތެވެ. ފަހެ މިފޮތުގައި ޙަލާލުކަމުގައި އައިސްފައިވާ ކަމެއް ވިއްޔާ އެކަމަކީ ޙަލާލު ކަމެއް ކަމުގައި އަހަރެމެން ބަލާފާނަމެވެ. އަދި މިފޮތުގައި ޙަރާމް ކަމުގައި އަހަރެމެން ބަލާފާނަމެވެ. ދެން ޙަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ. ދަންނައެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ގެ ރަސޫލާ ޙަރާމް ކުރައްވާ ކަންތަކަކީ ﷲ ޙަރާމް ކުރައްވާ ކަންތައް ފަދަ ކަންކަމެވެ.
އަލް ބުޚާރީއާއި މުސްލިމްގެ ރިވާޔަތެއްގައި އައިސްފައިވެއެވެ. ޙަދީޘްގައި މަނާ ކުރައްވާފައިވާ ބައެއް ކަންތައް ކުރާމީހުންނަށް ލަޢުނަތް ލެއްވުން އެދި ޢަބްދުﷲ ބިން މަސްޢޫދު ދުޢާ ކުރެއްވި ޚަބަރު އުއްމު ޔައުޤޫބު ނަމަކަށް ކިޔާ އަންހެނަކަށް ލިބުމުން އިބްނު މަސްޢޫދު އަރިހަށް އައިސް ދެންނެވިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭގެފާނު މިވެނި އެވެނިހެން ވިދާޅުވި ޚަބަރު އަޅުގަނޑަށް ވަނީ ލިބިފައެވެ. އިބްނު މަސްޢޫދު ވިދާޅުވިއެވެ. ﷲގެ ރަސޫލާ އެބައެއްގެ މައްޗަށް ލަޢުނަތް ލައްވާފައިވާ ބައެއްގެ މައްޗަށް ލަޢުނަތް ލެއްވުމަށް އަހަރެން ދުޢާ ނުކުރަންވީ ކީއްވެހެއްޔެވެ؟ އަދި އެއީ ޤުރުއާނުގައިވެސް ވާ ޙުކުމެކެވެ. އެހިނދު އެކަނބުލޭގެ ދެންނެވިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އަޅުގަނޑު ޤުރުއާން އެއްކޮޅުން އަނެއްކޮޅަށް ވަނީ ކިޔާފައެވެ. އެކަމަކު ތިޔަ ވިދާޅުވާ ވާހަކައެއް އަޅުގަނޑެއް ނުދެކެމެވެ. އިބްނު މަސްޢޫދު ވިދާޅުވިއެވެ. ކަނބުލޭގެ އެފޮތް ރަނގަޅަށް ކިޔެވިނަމަ މިވާހަކަ ކަނބުލޭގެއަށް ފެނުނީހެވެ. وَمَا آتَاكُمْ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا (الحشر 6) އަދި ރަސޫލާ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގެނެސް ދެއްވި ކޮންމެއެއްޗެއްގައި ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ހިފާށެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނަހީކުރެއްވި ކޮންމެ ކަމަކުން ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ދުރުވެ ގަންނާށެވެ. މިއާޔަތް ކަނބުލޭގެ ނުކިޔަވަން ހެއްޔެވެ؟ ކިޔެވީމެވެ. އެކަނބުލޭގެ ދެންނެވިއެވެ. ވިދާޅުވިއެވެ. އެހެން ވެއްޖެއްޔާ އެއީ ޤުރުއާނުގައި މަނާ ކުރައްވާފައިވާކަމެކެވެ.

ޝައްކެތްނެތްގޮތުގައި މާތްﷲ އަޅުގަނޑުމެންގެ ގާތަށް ރަސޫލަކު ފޮނުއްވާފައިވަނީ އެކަލޭގެފާނަށް ތަބާ ވުމަށެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ހުރިހާ ކަމެއްގައިވެސް އެކަލޭގެފާނަކީ ނަމޫނާއެއް ކަމުގައި ބެލުމަށެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީ ކުރައްވާފައި ވެއެވެ.

لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً (الحزاب21)

މާނައީ: ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ގެ ރަސޫލާގެ ކިބައިގާ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރިވެތި ވެގެންވާ ނަމޫނާއެއް ވެއެވެ. އެއީﷲ ގެ ދަރުމައާއި އާޚިރަތުގެ ޘަވާބަށް އެދޭ އަދި ގިނަގިނައިން ﷲ ހަނދުމަކުރާމީހަކަށެވެ.

ދުނިޔެމަތީގައި އިންސާނަކަށްލިބޭނެ އެންމެ މަތިވެރި ނިޢުމަތަކީ، އޭނާ ހެއްދެވި ކަލާނގެ ރުއްސަވައި ވޮޑިގަތުން ޙާޞިލް ވުމެވެ. މިމަތިވެރި ނިޢުމަތް ޙާޞިލް ވާންއޮތީ އެކަލާނގެ ފޮނުއްވި ރަސޫލާއަށް ފުރިހަމައަށް ތަބާ ވެގެންނެވެ.

قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمْ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (آل عمران)
މާނައީ: ކަލޭގެފާނު ވިދާޅު ވާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުން ﷲ އަށް ލޯބިވާ ކަމުގައި ވާނަމަ ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ތިމަން ކަލޭގެފާނަށް ތަބާވާށެވެ! އޭރުން ﷲ ތިޔަބައިމީހުން ދެކެ ލޯބިވެ ވޮޑިގެންވާނެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި ތިޔަބައިމީހުންގެ ފާފަތައް ފުއްސަވައި ދެއްވާނެއެވެ. ﷲ އީ ގިނަގިނައިން ފާފަ ފުއްސަވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ.

ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސުންނަތަކީވެސް ކީރިތި ޤުރުއާން ފަދައިން އެއަށް ޢަމަލު ކުރަންޖެހޭ އެއްޗެއްކަން އިސްވެ ދިޔަ އާޔަތްތަކާއި ޙަދީޘް ތަކަށް ނަޒަރު ހިންގާ ފިކުރު ކޮށްފި ކޮންމެމީހަކަށް ރަނގަޅަށް އޮޅުން ފިލާނެއެވެ. އަދި އެއީ އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ މަސްދަރުތަކުގެ ތެރެއިން މަޞްދަރެއް ކަންވެސް އެނގޭނެއެވެ. އެބަހީ ޝަރުޢީ ޙުކުމް ތަކުގެ ދަލީލު ޤުރުއާނުން ސާބިތު ކުރެވޭ ފަދައިން ސުންނަތުންވެސް އެފަދަ ޙުކުމްތައް ސާބިތު ކުރެވޭ ވާހަކައެވެ. ކަމަކާމެދު ޤުރުއާނުގައި ވަކިގޮތަކަށް އައިސްފައި ނެތަސް އެކަމުގެ ޙުކުމް ސުންނަތުން ސާބިތުވެއްޖެ ހިނދެއްގައި އެއީވެސް އިސްލާމްދީނުގެ ޙުކުމެއް ކަމުގައި ޤަބޫލު ކުރަން ޖެހޭނެއެވެ. އެހެން ނަހަދައިފި މީހެއްގެ އީމާންކަން ފުރިހަމައެއް ނުވާނެއެވެ. އަދި އެމީހަކީ ދިންނަވަނިވި މީހެއް ކަމުގައި ނުމެވޭމެއެވެ.

*****************************************************

ނޯޓް: "ދަރުމަ" 2004 ޖޫންގެ ޢަދަދުން ނަގާފައި

Read more...